Sarga 59

ततः तत् अमृत आस्वादम् गृध्र राजेन भाषितम् । निशम्य मुदितो हृष्टाः ते वचः प्लवगर्षभाः ॥

tataḥ tat amṛta āsvādam gṛdhra rājena bhāṣitam | niśamya mudito hṛṣṭāḥ te vacaḥ plavagarṣabhāḥ ||

जांबवान् वानर श्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः । भू तलात् सहसा उत्थाय गृध्र राजानम् अब्रवीत् ॥

jāṃbavān vānara śreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṃgamaiḥ | bhū talāt sahasā utthāya gṛdhra rājānam abravīt ||

क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् । तत् आख्यातु भवान् सर्वम् गतिः भव वन ओकसाम् ॥

kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm | tat ākhyātu bhavān sarvam gatiḥ bhava vana okasām ||

को दाशरथि बाणानाम् वज्र वेग निपातिनाम् । स्वयम् लक्ष्मणम् मुक्तानाम् न चिंतयति विक्रमम् ॥

ko dāśarathi bāṇānām vajra vega nipātinām | svayam lakṣmaṇam muktānām na ciṃtayati vikramam ||

स हरीन् प्रति संयुक्तान् सीता श्रुति समाहितान् । पुनः आश्वासयन् प्रीत इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

sa harīn prati saṃyuktān sītā śruti samāhitān | punaḥ āśvāsayan prīta idam vacanam abravīt ||

श्रूयताम् इह वैदेह्या यथा मे हरणम् श्रुतम् । येन च अपि मम आख्यातम् यत्र च आयत लोचना ॥

śrūyatām iha vaidehyā yathā me haraṇam śrutam | yena ca api mama ākhyātam yatra ca āyata locanā ||

अहम् अस्मिन् गिरौ दुर्गे बहु योजनम् आयते । चिरात् निपतितो वृद्धः क्षीण प्राण पराक्रमः ॥

aham asmin girau durge bahu yojanam āyate | cirāt nipatito vṛddhaḥ kṣīṇa prāṇa parākramaḥ ||

तम् माम् एवम् गतम् पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः । आहारेण यथा कालम् बिभर्ति पतताम् वरः ॥

tam mām evam gatam putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ | āhāreṇa yathā kālam bibharti patatām varaḥ ||

तीक्ष्ण कामाः तु गंधर्वाः तीक्ष्ण कोपा भुजंगमाः । मृगाणाम् तु भयम् तीक्ष्णम् ततः तीक्ष्ण क्षुधा वयम् ॥

tīkṣṇa kāmāḥ tu gaṃdharvāḥ tīkṣṇa kopā bhujaṃgamāḥ | mṛgāṇām tu bhayam tīkṣṇam tataḥ tīkṣṇa kṣudhā vayam ||

स कदाचित् क्षुधा आर्तस्य मम आहार कान्क्षिणः । गत सूर्यो अहनि प्राप्तो मम पुत्रो हि अनामिषः ॥

sa kadācit kṣudhā ārtasya mama āhāra kānkṣiṇaḥ | gata sūryo ahani prāpto mama putro hi anāmiṣaḥ ||

स मया आहार संरोधात् पीडितः प्रीति वर्धनः । अनुमान्य यथा तत्त्वम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

sa mayā āhāra saṃrodhāt pīḍitaḥ prīti vardhanaḥ | anumānya yathā tattvam idam vacanam abravīt ||

अहम् तात यथा कालम् आमिष अर्थी खम् आप्लुतः । महेन्द्रस्य गिरेः द्वारम् आवृत्य च सुसमाश्रितः ॥

aham tāta yathā kālam āmiṣa arthī kham āplutaḥ | mahendrasya gireḥ dvāram āvṛtya ca susamāśritaḥ ||

तत्र सत्त्व सहस्राणाम् सागर अन्तर चारिणाम् । पंथानम् एको अध्यवसम् संनिरोद्धुम् अवाङ् मुखः ॥

tatra sattva sahasrāṇām sāgara antara cāriṇām | paṃthānam eko adhyavasam saṃniroddhum avāṅ mukhaḥ ||

तत्र कश्चित् मया दृष्टः सूर्य उदय सम प्रभाम् । स्त्रियम् आदाय गच्छन् वै भिन्न अंजन चय उपमः ॥

tatra kaścit mayā dṛṣṭaḥ sūrya udaya sama prabhām | striyam ādāya gacchan vai bhinna aṃjana caya upamaḥ ||

सो अहम् अभ्यवहार अर्थम् तौ दृष्ट्वा कृत निश्चयः । तेन साम्ना विनीतेन पन्थानम् अनुयाचितः ॥

so aham abhyavahāra artham tau dṛṣṭvā kṛta niścayaḥ | tena sāmnā vinītena panthānam anuyācitaḥ ||

न हि साम उपपन्नानाम् प्रहर्ता विद्यते भुवि । नीचेषु अपि जनः कश्चित् किम् अङ्ग बत मत् विधः ॥

na hi sāma upapannānām prahartā vidyate bhuvi | nīceṣu api janaḥ kaścit kim aṅga bata mat vidhaḥ ||

स यातः तेजसा व्योम संक्षिपन् इव वेगतः । अथ अहम् खे चरैः भूतैः अभिगम्य सभाजितः ॥

sa yātaḥ tejasā vyoma saṃkṣipan iva vegataḥ | atha aham khe caraiḥ bhūtaiḥ abhigamya sabhājitaḥ ||

दिष्ट्या जीवति सीत इति हि अब्रुवन् माम् महर्षयः । कथंचित् स कलत्रः असौ गतः ते स्वस्ति असंशयम् ॥

diṣṭyā jīvati sīta iti hi abruvan mām maharṣayaḥ | kathaṃcit sa kalatraḥ asau gataḥ te svasti asaṃśayam ||

एवम् उक्तः ततो अहम् तैः सिद्धैः परम शोभनैः । स च मे रावणो राजा रक्षसाम् प्रतिवेदितः ॥

evam uktaḥ tato aham taiḥ siddhaiḥ parama śobhanaiḥ | sa ca me rāvaṇo rājā rakṣasām prativeditaḥ ||

पश्यन् दाशरथेः भार्याम् रामस्य जनक आत्मजाम् । भ्रष्ट आभरण कौशेयाम् शोक वेग पराजिताम् ॥

paśyan dāśaratheḥ bhāryām rāmasya janaka ātmajām | bhraṣṭa ābharaṇa kauśeyām śoka vega parājitām ||

राम लक्ष्मणयोः नाम क्रोशन्तीम् मुक्त मूर्धजाम् । एष काल अत्ययः तात इति वाक्यविदाम् वरः ॥

rāma lakṣmaṇayoḥ nāma krośantīm mukta mūrdhajām | eṣa kāla atyayaḥ tāta iti vākyavidām varaḥ ||

एतत् अर्थम् समग्रम् मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् । तत् श्रुत्वा अपि हि मे बुद्धिः न आसीत् काचित् पराक्रमे ॥

etat artham samagram me supārśvaḥ pratyavedayat | tat śrutvā api hi me buddhiḥ na āsīt kācit parākrame ||

अपक्षो हि कथम् पक्षी कर्म किंचित् समारभेत् । यत् तु शक्यम् मया कर्तुम् वाक् बुद्धि गुण वर्तिना ॥

apakṣo hi katham pakṣī karma kiṃcit samārabhet | yat tu śakyam mayā kartum vāk buddhi guṇa vartinā ||

श्रूयताम् तत्र वक्ष्यामि भवताम् पौरुष आश्रयम् । वाक् मतिभ्याम् हि सार्वेषाम् करिष्यामि प्रियम् हि वः ॥

śrūyatām tatra vakṣyāmi bhavatām pauruṣa āśrayam | vāk matibhyām hi sārveṣām kariṣyāmi priyam hi vaḥ ||

यत् हि दाशरथेः कार्यम् मम तत् न अत्र संशयः । तत् भवन्तो मति श्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः ॥

yat hi dāśaratheḥ kāryam mama tat na atra saṃśayaḥ | tat bhavanto mati śreṣṭhā balavanto manasvinaḥ ||

प्रहिताः कपि राजेन देवैः अपि दुरासदाः । राम लक्ष्मण बाणाः च निशिताः कंक पत्रिणः ॥

prahitāḥ kapi rājena devaiḥ api durāsadāḥ | rāma lakṣmaṇa bāṇāḥ ca niśitāḥ kaṃka patriṇaḥ ||

त्रयाणाम् अपि लोकानाम् पर्याप्ताः त्राण निग्रहे । कामम् खलु दशग्रीवः तेजो बल समन्वितः । भवताम् तु समर्थानाम् न किंचित् अपि दुष्करम् ॥

trayāṇām api lokānām paryāptāḥ trāṇa nigrahe | kāmam khalu daśagrīvaḥ tejo bala samanvitaḥ | bhavatām tu samarthānām na kiṃcit api duṣkaram ||

तत् अलम् काल संगेन क्रियताम् बुद्धि निश्चयः । न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवत् विधाः ॥

tat alam kāla saṃgena kriyatām buddhi niścayaḥ | na hi karmasu sajjante buddhimanto bhavat vidhāḥ ||