इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.72

Sarga 72

सर्गः 72

Cremation of Kabandha

Full sarga summary

Cremation of Kabandha-- his reappearance in the sky-- tells Rama to make friendship with Sugriva.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
72.1VR-3-72-1

एवम् उक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नर ईश्वरौ । गिरि प्रदरम् आसाद्य पावकम् विससर्जतुः ॥

evam uktau tu tau vīrau kabandhena nara īśvarau | giri pradaram āsādya pāvakam visasarjatuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कबन्धेनby Kabandhaएवम्in that mannerउक्तौhaving been advisedनरेश्वरौtwo kingsतौ वीरौthe two heroesगिरिप्रदरम्mountain caveआसाद्यreachedपावकम्fireविससर्जतुःlighted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus said by Kabandha, the two lords of men, the heroes reached a cave in the mountain and lighted the fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कबन्ध के ऐसा कहने पर उन दोनों वीर नरेश्वर श्रीराम और लक्ष्मण ने उसके शरीर को एक पर्वत के गड्ढे में डालकर उसमें आग लगा दी

Hinglish
72.2VR-3-72-2

लक्ष्मणः तु महा उल्काभिः ज्वलिताभिः समन्ततः । चिताम् आदीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥

lakṣmaṇaḥ tu mahā ulkābhiḥ jvalitābhiḥ samantataḥ | citām ādīpayāmāsa sā prajajvāla sarvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणस्तुLakshmana himselfज्वलिताभिःwith burningमहोल्काभिःwith big meteorlike logsसमन्ततःall roundचिताम्pyreआदीपयामासset fireसर्वतःon all sidesप्रजज्वालlighted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLakshmana lit the pyre with big meteorlike logs on all sides and it burned.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण ने जलती हुई बड़ी-बड़ी लुकारियों के द्वारा चारों ओर से उसकी चिता में आग लगायी; फिर तो वह सब ओर से प्रज्वलित हो उठी

Hinglish
72.3VR-3-72-3

तत् शरीरम् कबन्धस्य घृत पिण्ड उपमम् महत् । मेदसा पच्यमानस्य मन्दम् दहति पावकः ॥

tat śarīram kabandhasya ghṛta piṇḍa upamam mahat | medasā pacyamānasya mandam dahati pāvakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेदसाwith fleshपच्यमानस्यas the corpse was burningकबन्धस्यKabandha'sमहत्greatघृतपिण्डोपमम्like a huge ball of gheeतत्thatशरीरम्bodyपावकःthe fireमन्दम्slowlyदहतिburnt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs the flesh of Kabandha's body decomposed, if burnt slowly in the fire although it was like a huge mass of fat.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)चिता में जलते हुए कबन्ध का विशाल शरीर चर्बियों से भरा होने के कारण घी के लोदे के समान प्रतीत होता था। चिता की आग उसे धीरे-धीरे जलाने लगी

Hinglish
72.4VR-3-72-4

स विधूय चिताम् आशु विधूमो अग्निर् इव उत्थितः । अरजे वाससी बिभ्रत् मालाम् दिव्याम् महाबलः ॥

sa vidhūya citām āśu vidhūmo agnir iva utthitaḥ | araje vāsasī bibhrat mālām divyām mahābalaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबलःvery strongसःheअरजेcleanवाससीpair of clothesदिव्याम्divineमालाम्garlandबिभ्रत्wearingचिताम्from the pyreविधूयshakingआशुimmediatelyविधूमःsmokelessअग्निरिवlike fireउत्थितःhe rose up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMighty Kabandha shook himself off the funeral pyre and rose like smokeless fire, wearing a pair of clean clothes and a divine garland.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वह महाबली कबन्ध तुरंत ही चिता को हिलाकर दो निर्मल वस्त्र और दिव्य पुष्पों का हार धारण किये धूमरहित अग्नि के समान उठ खड़ा हुआ

Hinglish
72.5VR-3-72-5

ततः चिताया वेगेन भास्वरो विरज अंबरः । उत्पपात आशु संहृष्टः सर्व प्रत्यंग भूषणः ॥

tataḥ citāyā vegena bhāsvaro viraja aṃbaraḥ | utpapāta āśu saṃhṛṣṭaḥ sarva pratyaṃga bhūṣaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterभास्वरःshining brightlyविमलाम्बरःwearing clean clothesसंहृष्टःhappilyसर्वप्रत्यङ्गभूषणःlimbs adorned with ornamentsआशुinstantaneouslyवेगेनspeedilyचितायाःfrom the pyreउत्पपातcame out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter shining brightly in pure clothes and wearing ornaments all over the body, Kabandha hurtled out happily and instantaneously from the pyre.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मिथक व लोकथाएं

This Hindi translation covers verses 72.5–72.6 together.

Hinglish
72.6VR-3-72-6

विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंस युक्ते यशस् करे । प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥

vimāne bhāsvare tiṣṭhan haṃsa yukte yaśas kare | prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः कबन्धःhe, Kabandhaअन्तरिक्षगतःreached the skyहंसयुक्तेharnessed by swansयशस्करेfamousभास्वरेshiningविमानेin an aerial chariotतिष्ठन्seatedमहातेजाःa brilliant oneप्रभयाwith glowदश दिशःall the ten directionsविराजयन्illuminingरामम्Ramaवाक्यम्wordsअब्रवीत्saidराघवRaghavaसीताम्Sitaयथाasअवाप्स्यसिyou will be getting herतत्त्वेनtrulyशृणुlisten.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe effulgent Kabandha rose into the sky on a famous aerial chariot harnessed to swans. Seated on it, he illuminated all ten directions and spoke from the sky,'O Raghava I will truly tell you how you will get Sita, listen to me'.

This translation covers verses 72.6–72.7 together.

HinglishHindi is translated together with verse 72.5
72.7VR-3-72-7

सो अन्तरिक्ष गतो वाक्यम् कबन्धो रामम् अब्रवीत् । शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीमाम् अवाप्स्यसि ॥

so antarikṣa gato vākyam kabandho rāmam abravīt | śṛṇu rāghava tattvena yathā sīmām avāpsyasi ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! आप जिस प्रकार सीता को पा सकेंगे, वह ठीक-ठीक बता रहा हूँ, सुनिये। श्रीराम! लोक में छः युक्तियाँ हैं, जिनसे राजाओं द्वारा सब कुछ प्राप्त किया जाता है (उन युक्तियों तथा उपायों के नाम हैं -संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय*)। जो मनुष्य दुर्दशा से ग्रस्त होता है, वह दूसरे किसी दुर्दशाग्रस्त पुरुष से ही सेवा या सहायता प्राप्त करता है (यह नीति है)

This Hindi translation covers verses 72.7–72.8 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 72.6English is translated together with verse 72.6
72.8VR-3-72-8

राम षड् युक्तयो लोके याभिः सर्वम् विमृश्यते । परिमृष्टो दश अन्तेन दश आभागेन सेव्यते ॥

rāma ṣaḍ yuktayo loke yābhiḥ sarvam vimṛśyate | parimṛṣṭo daśa antena daśa ābhāgena sevyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaयाभिःby thoseसर्वम्allविमृश्यतेis testedषट् युक्तयःsix expedientsलोकेin the worldदशान्तेनwhen one crosses that periodपरिमृष्टःa man's testदशाभागेनmet with bad luckसेव्यतेhe will be served.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama there are six expedients (peace,war,marching,neutrality, alliance, making peace with one and waging war with another, for attaining your goal in the world. Only the unlucky can help the unfortunate.

HinglishHindi is translated together with verse 72.7
72.9VR-3-72-9

दश आभाग गतो हीनः त्वम् राम सह लक्ष्मणः । यत् कृते व्यसनम् प्राप्तम् त्वया दार प्रधर्षणम् ॥

daśa ābhāga gato hīnaḥ tvam rāma saha lakṣmaṇaḥ | yat kṛte vyasanam prāptam tvayā dāra pradharṣaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaसलक्ष्मणःalong with Lakshmanaत्वम्youदशाभागगतःgoing through a part of such bad periodहीनःlow ebbयत्कृतेby thatत्वयाby youदारप्रधर्षणम्abduction of wifeव्यसनम्sorrowप्राप्तम्obtained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlong with Lakshmna you are passing through a bad period on account of which your wife has been kidnapped and you, lying low, are experiencing great grief, O Rama

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! लक्ष्मणसहित आप बुरी दशा के शिकार हो रहे हैं; इसीलिये आपलोग राज्य से वञ्चित हैं तथा उस बुरी दशा के कारण ही आपको अपनी भार्या के अपहरण का महान् दुःख प्राप्त हुआ है

Hinglish
72.10VR-3-72-10

तत् अवश्यम् त्वया कार्यः स सुहृत् सुहृदाम् वर । अकृत्वा न हि ते सिद्धिम् अहम् पश्यामि चिन्तयन् ॥

tat avaśyam tvayā kāryaḥ sa suhṛt suhṛdām vara | akṛtvā na hi te siddhim aham paśyāmi cintayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुहृदाम्of friendsवरbest oneतत्soसःthatत्वयाby youअवश्यम्certainlyसुहृत्friendकार्यःshould be doneअकृत्वाwithout doing soतेto youसिद्धिम्achievementअहम्Iचिन्तयन्while I think overन पश्यामिI do not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, the best of friends you should certainly make friendship with him. As I think over the matter, I do not see any success if you do not adopt this method.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः सुहृदों में श्रेष्ठ रघुनन्दन! आप अवश्य ही उस पुरुष को अपना सुहृद् बनाइये, जो आपकी ही भाँति दुर्दशा में पड़ा हुआ हो (इस प्रकार आप सुहृद् का आश्रय लेकर समाश्रय नीति को अपनाइये)। मैं बहुत सोचने पर भी ऐसा किये बिना आपकी सफलता नहीं देखता हूँ

Hinglish
72.11VR-3-72-11

श्रूयताम् राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः । भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्र सूनुना ॥

śrūyatām rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ | bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakra sūnunā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaवक्ष्यामिl tell youश्रूयताम्listenशक्रसूनुनाby Indra's sonभ्रात्राby his brotherक्रुद्धेनin a fit of angerवालिनाby Valiनिरस्तःbanished from the kingdomसुग्रीवो नामnamed Sugrivaवानरःmonkey.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, listen. I shall tell you. A monkey named Sugriva has been banished from the kingdom in a fit of anger by his brother Vali, the son of Indra.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! सुनिये, मैं ऐसे पुरुष का परिचय दे रहा हूँ, उनका नाम है सुग्रीव वे जाति के वानर हैं। उन्हें उनके भाई इन्द्रकुमार वाली ने कुपित होकर घर से निकाल दिया है

Hinglish
72.12VR-3-72-12

ऋष्यमूके गिरि वरे पंपा पर्यन्त शोभिते । निवसति आत्मवान् वीरः चतुर्भिः सह वानरैः ॥

ṛṣyamūke giri vare paṃpā paryanta śobhite | nivasati ātmavān vīraḥ caturbhiḥ saha vānaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मवान्he is a man of great selfrespectवीरःa heroपम्पापर्यन्तशोभितेextending up to lake Pampaऋश्यमूकेon Rishyamukaगिरिवरेthe best of the mountainचतुर्भिःwith fourवानरैः सहalong with monkeysनिवसतिresiding.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA hero of great selfrespect, he lives with four monkeys on a beautiful mountain Rishyamuka extending up to lake Pampa.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे मनस्वी वीर सुग्रीव इस समय चार वानरों के साथ उस गिरिवर ऋष्यमूक पर निवास करते हैं, जो पम्पासरोवर तक फैला हुआ है

Hinglish
72.13VR-3-72-13

वानरेन्द्रो महावीर्यः तेजोवान् अमित प्रभः । सत्य संधो विनीतः च धृतिमान् मतिमान् महान् ॥

vānarendro mahāvīryaḥ tejovān amita prabhaḥ | satya saṃdho vinītaḥ ca dhṛtimān matimān mahān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरेन्द्रःking of monkeysमहावीर्यःendowed with great strengthतेजोवान्full of valourअमितप्रभःof limitless lustreसत्यसन्धःtruthfulविनीतःhumbleधृतिमान्patientमतिमान्intelligentमहान्great.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis king of monkeys is energetic with great strength and limitless lustre. He is humble and truthful, valiant, patient and intelligent. He is great.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे वानरों के राजा महापराक्रमी सुग्रीव तेजस्वी, अत्यन्त कान्तिमान्, सत्यप्रतिज्ञ, विनयशील, धैर्यवान्, बुद्धिमान्, महापुरुष, कार्यदक्ष, निर्भीक, दीप्तिमान् तथा महान् बल और पराक्रम से सम्पन्न हैं

Hinglish
72.14VR-3-72-14

दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान् महा बल पराक्रमः । भ्राता विवासितो वीर राज्य हेतो महात्मना ॥

dakṣaḥ pragalbho dyutimān mahā bala parākramaḥ | bhrātā vivāsito vīra rājya heto mahātmanā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaदक्षःefficientप्रगल्भःeloquentद्युतिमान्brilliantमहाबलपराक्रमःmighty and braveमहाबलःvery strongराज्यहेतोःfor the sake of kingdomभ्रात्राby brotherविवासितःis banished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe is efficient, eloquent, brilliant. He is mighty and strong. (But) he is banished by his brother from the kingdom, O Rama

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर श्रीराम! उनके महामना भाई वाली ने सारे राज्य को अपने अधिकार में कर लेने के लिये उन्हें राज्य से बाहर निकाल दिया है; अतः वे सीता की खोज के लिये आपके सहायक और मित्र होंगे। इसलिये आप अपने मन को शोक में न डालिये

This Hindi translation covers verses 72.14–72.15 together.

Hinglish
72.15VR-3-72-15

स ते सहायो मित्रम् च सीतायाः परिमार्गणे । भविष्यति हि ते राम मा च शोके मनः कृधाः ॥

sa te sahāyo mitram ca sītāyāḥ parimārgaṇe | bhaviṣyati hi te rāma mā ca śoke manaḥ kṛdhāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaसःheतेyourमित्रम्friendसीतायाःSita'sपरिमार्गणेin searchingसहायःhelpfulहितेin the welfareभविष्यतिhe will beशोकेin sorrowमनःyour mindमा कृथाःnot indulge.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama he will help you as a benevolent friend in searching out Sita. Do not indulge in sorrow.

HinglishHindi is translated together with verse 72.14
72.16VR-3-72-16

भवितव्यम् हि यत् च अपि न तत् शक्यम् इह अन्यथा । कर्तुम् इक्ष्वाकु शार्दूल कालो हि दुर्रक्रमः ॥

bhavitavyam hi yat ca api na tat śakyam iha anyathā | kartum ikṣvāku śārdūla kālo hi durrakramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाकुशार्दूलbest of the Ikshvaku dynastyयच्चापिwhateverभवितव्यम्has to happenतत्thatअन्यथाotherwiseकर्तुम्to doन शक्यम्is not possibleकालःtimeदुरतिक्रमः हिcannot be transgressed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best of the Ikshvaku race whatever is due to happen cannot be otherwise. It is not possible to transgress time (fate).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इक्ष्वाकुवंशी वीरों में श्रेष्ठ श्रीराम! जो होनहार है, उसे कोई भी पलट नहीं सकता। काल का विधान सभी के लिये दुर्लङ्घ्य होता है (अतः आप पर जो कुछ भी बीत रहा है, इसे काल या प्रारब्ध का विधान समझकर आपको धैर्य धारण करना चाहिये)

Hinglish
72.17VR-3-72-17

गच्छ शीघ्रम् इतो वीर सुग्रीवम् तम् महाबलम् । वयस्यम् तम् कुरु क्षिप्रम् इतो गत्वा अद्य राघव ॥

gaccha śīghram ito vīra sugrīvam tam mahābalam | vayasyam tam kuru kṣipram ito gatvā adya rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaइतःthusश्रीघ्रम्swiftlyमहाबलम्mightyतं सुग्रीवम्to that Sugrivaगच्छreachराघवRamaअद्यtodayइतःfrom hereक्षिप्रम्quicklyगत्वाhaving goneअद्रोहायmake alliance without any maliceविभावसौthe fireदीप्यमानेis burningतम्with himवयस्यम्friendकुरुyou do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, immediately proceed today from here to mighty Sugriva. Having reached him, make him your friend without malice in the presence of burning fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर रघुनाथजी! आप यहाँ से शीघ्र ही महाबली सुग्रीव के पास जाइये और जाकर तुरंत उन्हें अपना मित्र बना लीजिये

Hinglish
72.18VR-3-72-18

अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ । न च ते सो अवमन्तव्यः सुग्रीवो वानर अधिपः ॥

adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau | na ca te so avamantavyaḥ sugrīvo vānara adhipaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानराधिपः(अपि सन्) king of the monkeysसः सुग्रीवःthat Sugrivaतेby youनावमन्तव्यःnot to be insultedकृतज्ञःa grateful oneकामरूपी चhe can take any form at willसहायार्थी चhe seeks your helpवीर्यवान्strong.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThinking that Sugriva is only a vanara king, he should not be disrespected. He has a sense of gratitude. He can take any form at will. He is in need of your help although he is very strong.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रज्वलित अग्नि को साक्षी बनाकर परस्पर द्रोह न करने के लिये मैत्री स्थापित कीजिये और ऐसा करने के बाद आपको कभी उन वानरराज सुग्रीव का अपमान नहीं करना चाहिये

Hinglish
72.19VR-3-72-19

कृतज्ञः काम रूपी च सहाय अर्थी च वीर्यवान् । शक्तौ हि अद्य युवाम् कर्तुम् कार्यम् तस्य चिकीर्षितम् ॥

kṛtajñaḥ kāma rūpī ca sahāya arthī ca vīryavān | śaktau hi adya yuvām kartum kāryam tasya cikīrṣitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
युवाम्you bothअद्यnowतस्यhisचिकीर्षितम्desiredकार्यम्his workकर्तुम्to doशक्तौ हिyou both have the abilityकृतार्थो वाwhether his work is doneअकृतार्थो वाor not doneतवyourकृत्यम्workकरिष्यतिhe will do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are both young and able to do the work he wants. Whether his work is done or not, he will fulfil your task.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, पराक्रमी और कृतज्ञ हैं तथा इस समय स्वयं ही अपने लिये एक सहायक ढूँढ़ रहे हैं। उनका जो अभीष्ट कार्य है उसे सिद्ध करने में आप दोनों भाई समर्थ हैं

Hinglish
72.20VR-3-72-20

कृतार्थो वा अकृतार्थो वा तव कृत्यम् करिष्यति । स ऋक्षरजसः पुत्रः पंपाम् अटति शन्कितः ॥

kṛtārtho vā akṛtārtho vā tava kṛtyam kariṣyati | sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ paṃpām aṭati śankitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ऋक्षरजसःRiksharaja'sपुत्रःsonभास्करस्यSungod'sऔरसःपुत्रःlawful sonसःheवालिनाValinकृतकिल्बिषःdeveloping enmityशङ्कितःapprehending dangerपम्पाम्on the banks of Pampaअटतिroaming.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBorn of Riksharaja, he is the offspring of the Sungod. He has developed enmity with Vali, and is roaming about the banks of Pampa, suspecting danger from Vali.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव का मनोरथ पूर्ण हो या न हो, वे आपका कार्य अवश्य सिद्ध करेंगे। वे ऋक्षरजा के क्षेत्रज पुत्र हैं और वाली से शङ्कित रहकर पम्पासरोवर के तट पर भ्रमण करते हैं

Hinglish
72.21VR-3-72-21

भास्करस्य औरसः पुत्रो वालिना कृत किल्बिषः । संनिधाय आयुधम् क्षिप्रम् ऋष्यमूक आलयम् कपिम् ॥

bhāskarasya aurasaḥ putro vālinā kṛta kilbiṣaḥ | saṃnidhāya āyudham kṣipram ṛṣyamūka ālayam kapim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaआयुधम्weaponसन्निधायafter keeping readyवनचारिणम्a wanderer in the forestऋष्यमूकालयम्dwelling on Rishyamukaकपिम्monkeyसत्येनtruthfullyक्षिप्रम्at onceवयस्यम्friendकुरुmake.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, with your weapons kept ready, go to Sugriva, king of the monkeys, a resident of Rishyamuka. He is wandering in the forest. Establish friendship with him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन्हें सूर्यदेव का औरस पुत्र कहा गया है। उन्होंने वाली का अपराध किया है (इसीलिये वे उससे डरते हैं)। रघुनन्दन ! अग्नि के समीप हथियार रखकर शीघ्र ही सत्य की शपथ खाकर ऋष्यमूकनिवासी वनचारी वानर सुग्रीव को आप अपना मित्र बना लीजिये

Hinglish
72.22VR-3-72-22

कुरु राघव सत्येन वयस्यम् वन चारिणम् । स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपि कुंजरः ॥

kuru rāghava satyena vayasyam vana cāriṇam | sa hi sthānāni sarvāṇi kārtsnyena kapi kuṃjaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपिकुञ्जरःforemost of monkeysसःheलोकेin the worldनरमांसाशिनाम्of cannibalsसर्वाणिallस्थानानिdwellingsकार्त्स्न्येनentirelyनैपुण्यात्with tactअधिगच्छति हिwill find and reach.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe is the foremost of the monkeys. He knows well by his wisdom all the dwellingplaces of the carnivorous demons in the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिश्रेष्ठ सुग्रीव संसार में नरमांसभक्षी राक्षसों के जितने स्थान हैं, उन सबको पूर्णरूप से निपुणतापूर्वक जानते हैं

Hinglish
72.23VR-3-72-23

नर मांस अशिनाम् लोके नैपुण्यात् अधिगच्छति । न तस्य अविदितम् लोके किंचित् अस्ति हि राघव ॥

nara māṃsa aśinām loke naipuṇyāt adhigacchati | na tasya aviditam loke kiṃcit asti hi rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अरिन्दमO subduer of enemiesराघवRamaसहस्रांशुःthe god of a thousand raysसूर्यःSunयावत्so farप्रतपतिradiatesलोकेin the worldतस्यhisअविदितम्unknownकिञ्चित्hardly anythingनास्ति हिis not.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere is nothing unknown to Sugriva in this world as far as the Sun shines, O subduer of enemies

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! शत्रुदमन! सहस्रों किरणों वाले सूर्यदेव जहाँ तक तपते हैं, वहाँ तक संसार में कोई ऐसा स्थान या वस्तु नहीं है, जो सुग्रीव के लिये अज्ञात हो

Hinglish
72.24VR-3-72-24

यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः अरिन्दम । स नदीः विपुलान् शैलान् गिरि दुर्गाणि कंदरान् ॥

yāvat sūryaḥ pratapati sahasrāṃśuḥ arindama | sa nadīḥ vipulān śailān giri durgāṇi kaṃdarān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःheवानरैः सार्धम्along with monkeysनदीःriversविपुलान्bigशैलान्mountainsगिरिदुर्गाणिmountain cavesकन्दरान्cavernsअन्वीक्ष्यsearchingतेyourपत्नीम्consortअधिगमिष्यतिwill find out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlong with his monkeys, he will search all rivers, mountains and caves and will find out your consort.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे वानरों के साथ रहकर समस्त नदियों, बड़े-बड़े पर्वतों, पहाड़ी दुर्गम स्थानों और कन्दराओं में भी खोज कराकर आपकी पत्नी का पता लगा लेंगे

Hinglish
72.25VR-3-72-25

अन्विष्य वानरैः सार्धम् पत्नीम् ते अधिगमिष्यति । वानरान् च महाकायान् प्रेषयिष्यति राघव ॥

anviṣya vānaraiḥ sārdham patnīm te adhigamiṣyati | vānarān ca mahākāyān preṣayiṣyati rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaत्वद्वियोगेनby separation from youशोचतीम्broodingतां सीताम्that Sitaविचेतुम्to searchमहाकायान्giganticवानरांश्चmonkeysदिशःin all directionsप्रेषयिष्यतिhe will sendसःheरावणालयेin Ravana's homeनिर्मलाम्chasteवरारोहाम्beautifulज्ञास्यतिwill find out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva will find out the lady of purity and chastity brooding over you in separation in the abode of Ravana. He can send gigantic monkeys in different directions in order to search for her.

This translation covers verses 72.25–72.26 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राघव! वे आपके वियोग में शोक करती हुई सीता की खोज के लिये सम्पूर्ण दिशाओं में विशालकाय वानरों को भेजेंगे, तथा रावण के घर से भी सुन्दर अङ्गोंवाली मिथिलेशकुमारी को ढूँढ़ निकालेंगे

This Hindi translation covers verses 72.25–72.26 together.

Hinglish
72.26VR-3-72-26

दिशो विचेतुम् ताम् सीताम् त्वत् वियोगेन शोचयतीम् । अन्वेष्यति वरारोहाम् मैथिलीम् रावण आलये ॥

diśo vicetum tām sītām tvat viyogena śocayatīm | anveṣyati varārohām maithilīm rāvaṇa ālaye ||

HinglishWord meanings are shown with verse 72.25English is translated together with verse 72.25Hindi is translated together with verse 72.25
72.27VR-3-72-27

स मेरु शृंग अग्र गताम् अनिंदिताम्प्रविश्य पाताल तले अपि वा आश्रिताम् । प्लवंगमानाम् ऋषभः तव प्रियाम्निहत्य रक्षाम्सि पुनः प्रदास्यति ॥

sa meru śṛṃga agra gatām aniṃditāmpraviśya pātāla tale api vā āśritām | plavaṃgamānām ṛṣabhaḥ tava priyāmnihatya rakṣāmsi punaḥ pradāsyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवङ्गमानाम्of monkeysप्रवरःthe best oneसःheअनिन्दिताम्a blamelessतव प्रियाम्your dear consortमेरुशृङ्गाग्रगताeven if on top of mount Meruपातालतलेor in the nether worldश्रितां वापिor gone there alsoप्रविश्यafter reachingरक्षांसिdemonsनिहत्यkillingपुनःagainप्रदास्यतिhe will restore to you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, king of the monkeys, will reach the demons and restore you that blameless, beloved consort of yours, even if she is there on top of mount Meru or in the deep underworld. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्विसप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the seventysecond sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपकी प्रिया सती-साध्वी सीता मेरुशिखर के अग्रभाग पर पहुँचायी गयी हों या पाताल में प्रवेश करके रखी गयी हों, वानरशिरोमणि सुग्रीव समस्त राक्षसों का वध करके उन्हें पुनः आपके पास ला देंगे’

Hinglish