Adhyāya 48

वैशंपायन उवाच । सुदीर्घमुष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । अब्रवीत्संजयं सूतमामन्त्र्य भरतर्षभ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sudīrgham uṣṇaṁ niḥśvasya dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । abravīt saṁjayaṁ sūtam āmantrya bharatarṣabha ॥

देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती । नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ ॥

devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī । nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau ॥

दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ । शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ ॥

dr̥ḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kr̥taniścayau । śīghrahastau dr̥ḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau ॥

भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि । स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ । न शेषमिह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय ॥

bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani । sthāsyete siṁhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau । na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṁjaya ॥

तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ । द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षंस्येते त्वमर्षिणौ ॥

tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau । draupadyās taṁ parikleśaṁ na kṣaṁsyete tv amarṣiṇau ॥

वृष्णयो वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः । युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः । प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम् ॥

vr̥ṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ । yudhi satyābhisaṁdhena vāsudevena rakṣitāḥ । pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṁ mama vāhinīm ॥

रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन । न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैरपि संयुगे ॥

rāmakr̥ṣṇapraṇītānāṁ vr̥ṣṇīnāṁ sūtanandana । na śakyaḥ sahituṁ vegaḥ parvatair api saṁyuge ॥

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः । शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति ॥

teṣāṁ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ । śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati ॥

तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥

tathā gāṇḍīvanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । gadāvegaṁ ca bhīmasya nālaṁ soḍhuṁ narādhipāḥ ॥

ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः । स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा ॥

tato ’haṁ suhr̥dāṁ vāco duryodhanavaśānugaḥ । smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kr̥tāḥ purā ॥

संजय उवाच । व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः । समर्थेनापि यन्मोहात्पुत्रस्ते न निवारितः ॥

saṁjaya uvāca । vyatikramo ’yaṁ sumahāṁs tvayā rājann upekṣitaḥ । samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ ॥

श्रुत्वा हि निर्जितान्द्यूते पाण्डवान्मधुसूदनः । त्वरितः काम्यके पार्थान्समभावयदच्युतः ॥

śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ । tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ ॥

द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः ॥

drupadasya tathā putrā dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ । virāṭo dhr̥ṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ ॥

तैश्च यत्कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान् । चारेण विदितं सर्वं तन्मया वेदितं च ते ॥

taiś ca yat kathitaṁ tatra dr̥ṣṭvā pārthān parājitān । cāreṇa viditaṁ sarvaṁ tan mayā veditaṁ ca te ॥

समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः । सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः ॥

samāgamya vr̥tas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ । sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ ॥

अमर्षितो हि कृष्णोऽपि दृष्ट्वा पार्थांस्तथागतान् । कृष्णाजिनोत्तरासङ्गानब्रवीच्च युधिष्ठिरम् ॥

amarṣito hi kr̥ṣṇo ’pi dr̥ṣṭvā pārthāṁs tathāgatān । kr̥ṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram ॥

या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह । राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा ॥

yā sā samr̥ddhiḥ pārthānām indraprasthe babhūva ha । rājasūye mayā dr̥ṣṭā nr̥pair anyaiḥ sudurlabhā ॥

यत्र सर्वान्महीपालाञ्शस्त्रतेजोभयार्दितान् । सवङ्गाङ्गान्सपौण्ड्रोड्रान्सचोलद्रविडान्धकान् ॥

yatra sarvān mahīpālāñ śastratejobhayārditān । savaṅgāṅgān sapauṇḍroḍrān sacoladraviḍāndhakān ॥

सागरानूपगांश्चैव ये च पत्तनवासिनः । सिंहलान्बर्बरान्म्लेच्छान्ये च जाङ्गलवासिनः ॥

sāgarānūpagāṁś caiva ye ca pattanavāsinaḥ । siṁhalān barbarān mlecchān ye ca jāṅgalavāsinaḥ ॥

पश्चिमानि च राज्यानि शतशः सागरान्तिकान् । पह्लवान्दरदान्सर्वान्किरातान्यवनाञ्शकान् ॥

paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikān । pahlavān daradān sarvān kirātān yavanāñ śakān ॥

हारहूणांश्च चीनांश्च तुखारान्सैन्धवांस्तथा । जागुडान्रमठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यानथ तङ्गणान् ॥

hārahūṇāṁś ca cīnāṁś ca tukhārān saindhavāṁs tathā । jāguḍān ramaṭhān muṇḍān strīrājyān atha taṅgaṇān ॥

एते चान्ये च बहवो ये च ते भरतर्षभ । आगतानहमद्राक्षं यज्ञे ते परिवेषकान् ॥

ete cānye ca bahavo ye ca te bharatarṣabha । āgatān aham adrākṣaṁ yajñe te pariveṣakān ॥

सा ते समृद्धिर्यैरात्ता चपला प्रतिसारिणी । आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम् ॥

sā te samr̥ddhir yair āttā capalā pratisāriṇī । ādāya jīvitaṁ teṣām āhariṣyāmi tām aham ॥

रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस्तथा । अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च । धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च ॥

rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamais tathā । akrūragadasāmbaiś ca pradyumnenāhukena ca । dhr̥ṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca ॥

दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत । दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यते ॥

duryodhanaṁ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṁ ca bhārata । duḥśāsanaṁ saubaleyaṁ yaś cānyaḥ pratiyotsyate ॥

ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन् । धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ॥

tatas tvaṁ hāstinapure bhrātr̥bhiḥ sahito vasan । dhārtarāṣṭrīṁ śriyaṁ prāpya praśādhi pr̥thivīm imām ॥

अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्वीरसमागमे । शृण्वत्सु तेषु सर्वेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च ॥

athainam abravīd rājā tasmin vīrasamāgame । śr̥ṇvatsu teṣu sarveṣu dhr̥ṣṭadyumnamukheṣu ca ॥

प्रतिगृह्णामि ते वाचं सत्यामेतां जनार्दन । अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि ॥

pratigr̥hṇāmi te vācaṁ satyām etāṁ janārdana । amitrān me mahābāho sānubandhān haniṣyasi ॥

वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव । प्रतिज्ञातो वने वासो राजमध्ये मया ह्ययम् ॥

varṣāt trayodaśād ūrdhvaṁ satyaṁ māṁ kuru keśava । pratijñāto vane vāso rājamadhye mayā hy ayam ॥

तद्धर्मराजवचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः । धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते शमयामासुरञ्जसा । केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम् ॥

tad dharmarājavacanaṁ pratiśrutya sabhāsadaḥ । dhr̥ṣṭadyumnapurogās te śamayām āsur añjasā । keśavaṁ madhurair vākyaiḥ kālayuktair amarṣitam ॥

पाञ्चालीं चाहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः । दुर्योधनस्तव क्रोधाद्देवि त्यक्ष्यति जीवितम् । प्रतिजानीम ते सत्यं मा शुचो वरवर्णिनि ॥

pāñcālīṁ cāhur akliṣṭāṁ vāsudevasya śr̥ṇvataḥ । duryodhanas tava krodhād devi tyakṣyati jīvitam । pratijānīma te satyaṁ mā śuco varavarṇini ॥

ये स्म ते कुपितां कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा । मांसानि तेषां खादन्तो हसिष्यन्ति मृगद्विजाः ॥

ye sma te kupitāṁ kr̥ṣṇe dr̥ṣṭvā tvāṁ prāhasaṁs tadā । māṁsāni teṣāṁ khādanto hasiṣyanti mr̥gadvijāḥ ॥

पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा । उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैस्त्वं कृष्टा सभातले ॥

pāsyanti rudhiraṁ teṣāṁ gr̥dhrā gomāyavas tathā । uttamāṅgāni karṣanto yais tvaṁ kr̥ṣṭā sabhātale ॥

तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले । क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत् ॥

teṣāṁ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pr̥thivītale । kravyādaiḥ kr̥ṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakr̥t ॥

परिक्लिष्टासि यैस्तत्र यैश्चापि समुपेक्षिता । तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥

parikliṣṭāsi yais tatra yaiś cāpi samupekṣitā । teṣām utkr̥ttaśirasāṁ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ॥

एवं बहुविधा वाचस्तदोचुः पुरुषर्षभाः । सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः ॥

evaṁ bahuvidhā vācas tadocuḥ puruṣarṣabhāḥ । sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ ॥

ते धर्मराजेन वृता वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात् । पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः ॥

te dharmarājena vr̥tā varṣād ūrdhvaṁ trayodaśāt । puraskr̥tyopayāsyanti vāsudevaṁ mahārathāḥ ॥

रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च; प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ । माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः; पाञ्चालपुत्राः सह धर्मराज्ञा ॥

rāmaś ca kr̥ṣṇaś ca dhanaṁjayaś ca; pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau । mādrīsutau kekayarājaputrāḥ; pāñcālaputrāḥ saha dharmarājñā ॥

एतान्सर्वाँल्लोकवीरानजेया;न्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान् । को जीवितार्थी समरे प्रत्युदीया;त्क्रुद्धान्सिंहान्केसरिणो यथैव ॥

etān sarvām̐l lokavīrān ajeyān; mahātmanaḥ sānubandhān sasainyān । ko jīvitārthī samare pratyudīyāt; kruddhān siṁhān kesariṇo yathaiva ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यन्माब्रवीद्विदुरो द्यूतकाले; त्वं पाण्डवाञ्जेष्यसि चेन्नरेन्द्र । ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो; महाभयो भविता शोणितौघः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yan mābravīd viduro dyūtakāle; tvaṁ pāṇḍavāñ jeṣyasi cen narendra । dhruvaṁ kurūṇām ayam antakālo; mahābhayo bhavitā śoṇitaughaḥ ॥

मन्ये तथा तद्भवितेति सूत; यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम् । असंशयं भविता युद्धमेत;द्गते काले पाण्डवानां यथोक्तम् ॥

manye tathā tad bhaviteti sūta; yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām । asaṁśayaṁ bhavitā yuddham etad; gate kāle pāṇḍavānāṁ yathoktam ॥