Adhyāya 296

युधिष्ठिर उवाच । नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम् । धर्मस्तु विभजत्यत्र उभयोः पुण्यपापयोः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nāpadām asti maryādā na nimittaṁ na kāraṇam । dharmas tu vibhajaty atra ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ ॥

भीम उवाच । प्रातिकाम्यनयत्कृष्णां सभायां प्रेष्यवत्तदा । न मया निहतस्तत्र तेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥

bhīma uvāca । prātikāmy anayat kr̥ṣṇāṁ sabhāyāṁ preṣyavat tadā । na mayā nihatas tatra tena prāptāḥ sma saṁśayam ॥

अर्जुन उवाच । वाचस्तीक्ष्णास्थिभेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः । अतितीक्ष्णा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥

arjuna uvāca । vācas tīkṣṇāsthibhedinyaḥ sūtaputreṇa bhāṣitāḥ । atitīkṣṇā mayā kṣāntās tena prāptāḥ sma saṁśayam ॥

सहदेव उवाच । शकुनिस्त्वां यदाजैषीदक्षद्यूतेन भारत । स मया न हतस्तत्र तेन प्राप्ताः स्म संशयम् ॥

sahadeva uvāca । śakunis tvāṁ yadājaiṣīd akṣadyūtena bhārata । sa mayā na hatas tatra tena prāptāḥ sma saṁśayam ॥

वैशंपायन उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यमब्रवीत् । आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṁ vākyam abravīt । āruhya vr̥kṣaṁ mādreya nirīkṣasva diśo daśa ॥

पानीयमन्तिके पश्य वृक्षान्वाप्युदकाश्रयान् । इमे हि भ्रातरः श्रान्तास्तव तात पिपासिताः ॥

pānīyam antike paśya vr̥kṣān vāpy udakāśrayān । ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ ॥

नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा शीघ्रमारुह्य पादपम् । अब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥

nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādapam । abravīd bhrātaraṁ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ ॥

पश्यामि बहुलान्राजन्वृक्षानुदकसंश्रयान् । सारसानां च निर्ह्रादमत्रोदकमसंशयम् ॥

paśyāmi bahulān rājan vr̥kṣān udakasaṁśrayān । sārasānāṁ ca nirhrādam atrodakam asaṁśayam ॥

ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूर्णं पानीयमानय ॥

tato ’bravīt satyadhr̥tiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । gaccha saumya tataḥ śīghraṁ tūrṇaṁ pānīyam ānaya ॥

नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य शासनात् । प्राद्रवद्यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत ॥

nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt । prādravad yatra pānīyaṁ śīghraṁ caivānvapadyata ॥

स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम् । पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥

sa dr̥ṣṭvā vimalaṁ toyaṁ sārasaiḥ parivāritam । pātukāmas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve ॥

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च ॥

mā tāta sāhasaṁ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ । praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca ॥

अनादृत्य तु तद्वाक्यं नकुलः सुपिपासितः । अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥

anādr̥tya tu tad vākyaṁ nakulaḥ supipāsitaḥ । apibac chītalaṁ toyaṁ pītvā ca nipapāta ha ॥

चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अब्रवीद्भ्रातरं वीरं सहदेवमरिंदमम् ॥

cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । abravīd bhrātaraṁ vīraṁ sahadevam ariṁdamam ॥

भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः । तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वमानय ॥

bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ । taṁ caivānaya sodaryaṁ pānīyaṁ ca tvam ānaya ॥

सहदेवस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत । ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा ॥

sahadevas tathety uktvā tāṁ diśaṁ pratyapadyata । dadarśa ca hataṁ bhūmau bhrātaraṁ nakulaṁ tadā ॥

भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडितः । अभिदुद्राव पानीयं ततो वागभ्यभाषत ॥

bhrātr̥śokābhisaṁtaptas tr̥ṣayā ca prapīḍitaḥ । abhidudrāva pānīyaṁ tato vāg abhyabhāṣata ॥

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा यथाकामं ततः पिब हरस्व च ॥

mā tāta sāhasaṁ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ । praśnān uktvā yathākāmaṁ tataḥ piba harasva ca ॥

अनादृत्य तु तद्वाक्यं सहदेवः पिपासितः । अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥

anādr̥tya tu tad vākyaṁ sahadevaḥ pipāsitaḥ । apibac chītalaṁ toyaṁ pītvā ca nipapāta ha ॥

अथाब्रवीत्स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । भ्रातरौ ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन । तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय ॥

athābravīt sa vijayaṁ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । bhrātarau te ciragatau bībhatso śatrukarśana । tau caivānaya bhadraṁ te pānīyaṁ ca tvam ānaya ॥

एवमुक्तो गुडाकेशः प्रगृह्य सशरं धनुः । आमुक्तखड्गो मेधावी तत्सरः प्रत्यपद्यत ॥

evam ukto guḍākeśaḥ pragr̥hya saśaraṁ dhanuḥ । āmuktakhaḍgo medhāvī tat saraḥ pratyapadyata ॥

यतः पुरुषशार्दूलौ पानीयहरणे गतौ । तौ ददर्श हतौ तत्र भ्रातरौ श्वेतवाहनः ॥

yataḥ puruṣaśārdūlau pānīyaharaṇe gatau । tau dadarśa hatau tatra bhrātarau śvetavāhanaḥ ॥

प्रसुप्ताविव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः । धनुरुद्यम्य कौन्तेयो व्यलोकयत तद्वनम् ॥

prasuptāv iva tau dr̥ṣṭvā narasiṁhaḥ suduḥkhitaḥ । dhanur udyamya kaunteyo vyalokayata tad vanam ॥

नापश्यत्तत्र किंचित्स भूतं तस्मिन्महावने । सव्यसाची ततः श्रान्तः पानीयं सोऽभ्यधावत ॥

nāpaśyat tatra kiṁ cit sa bhūtaṁ tasmin mahāvane । savyasācī tataḥ śrāntaḥ pānīyaṁ so ’bhyadhāvata ॥

अभिधावंस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे । किमासीदसि पानीयं नैतच्छक्यं बलात्त्वया ॥

abhidhāvaṁs tato vācam antarikṣāt sa śuśruve । kim āsīd asi pānīyaṁ naitac chakyaṁ balāt tvayā ॥

कौन्तेय यदि वै प्रश्नान्मयोक्तान्प्रतिपत्स्यसे । ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत ॥

kaunteya yadi vai praśnān mayoktān pratipatsyase । tataḥ pāsyasi pānīyaṁ hariṣyasi ca bhārata ॥

वारितस्त्वब्रवीत्पार्थो दृश्यमानो निवारय । यावद्बाणैर्विनिर्भिन्नः पुनर्नैवं वदिष्यसि ॥

vāritas tv abravīt pārtho dr̥śyamāno nivāraya । yāvad bāṇair vinirbhinnaḥ punar naivaṁ vadiṣyasi ॥

एवमुक्त्वा ततः पार्थः शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः । ववर्ष तां दिशं कृत्स्नां शब्दवेधं च दर्शयन् ॥

evam uktvā tataḥ pārthaḥ śarair astrānumantritaiḥ । vavarṣa tāṁ diśaṁ kr̥tsnāṁ śabdavedhaṁ ca darśayan ॥

कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्भरतर्षभ । अनेकैरिषुसंघातैरन्तरिक्षं ववर्ष ह ॥

karṇinālīkanārācān utsr̥jan bharatarṣabha । anekair iṣusaṁghātair antarikṣaṁ vavarṣa ha ॥

यक्ष उवाच । किं विघातेन ते पार्थ प्रश्नानुक्त्वा ततः पिब । अनुक्त्वा तु ततः प्रश्नान्पीत्वैव न भविष्यसि ॥

yakṣa uvāca । kiṁ vighātena te pārtha praśnān uktvā tataḥ piba । anuktvā tu tataḥ praśnān pītvaiva na bhaviṣyasi ॥

वैशंपायन उवाच । स त्वमोघानिषून्मुक्त्वा तृष्णयाभिप्रपीडितः । अविज्ञायैव तान्प्रश्नान्पीत्वैव निपपात ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa tv amoghān iṣūn muktvā tr̥ṣṇayābhiprapīḍitaḥ । avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha ॥

अथाब्रवीद्भीमसेनं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च बीभत्सुश्चापराजितः ॥

athābravīd bhīmasenaṁ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ ॥

चिरं गतास्तोयहेतोर्न चागच्छन्ति भारत । तांश्चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय ॥

ciraṁ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata । tāṁś caivānaya bhadraṁ te pānīyaṁ ca tvam ānaya ॥

भीमसेनस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत । यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरोऽस्य निपातिताः ॥

bhīmasenas tathety uktvā tāṁ diśaṁ pratyapadyata । yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro ’sya nipātitāḥ ॥

तान्दृष्ट्वा दुःखितो भीमस्तृषया च प्रपीडितः । अमन्यत महाबाहुः कर्म तद्यक्षरक्षसाम् । स चिन्तयामास तदा योद्धव्यं ध्रुवमद्य मे ॥

tān dr̥ṣṭvā duḥkhito bhīmas tr̥ṣayā ca prapīḍitaḥ । amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām । sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṁ dhruvam adya me ॥

पास्यामि तावत्पानीयमिति पार्थो वृकोदरः । ततोऽभ्यधावत्पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः ॥

pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vr̥kodaraḥ । tato ’bhyadhāvat pānīyaṁ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ ॥

यक्ष उवाच । मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥

yakṣa uvāca । mā tāta sāhasaṁ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ । praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्ततो भीमो यक्षेणामिततेजसा । अविज्ञायैव तान्प्रश्नान्पीत्वैव निपपात ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmitatejasā । avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha ॥

ततः कुन्तीसुतो राजा विचिन्त्य पुरुषर्षभः । समुत्थाय महाबाहुर्दह्यमानेन चेतसा ॥

tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ । samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā ॥

अपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम् । रुरुभिश्च वराहैश्च पक्षिभिश्च निषेवितम् ॥

apetajananirghoṣaṁ praviveśa mahāvanam । rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam ॥

नीलभास्वरवर्णैश्च पादपैरुपशोभितम् । भ्रमरैरुपगीतं च पक्षिभिश्च महायशाः ॥

nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam । bhramarair upagītaṁ ca pakṣibhiś ca mahāyaśāḥ ॥

स गच्छन्कानने तस्मिन्हेमजालपरिष्कृतम् । ददर्श तत्सरः श्रीमान्विश्वकर्मकृतं यथा ॥

sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkr̥tam । dadarśa tat saraḥ śrīmān viśvakarmakr̥taṁ yathā ॥

उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैश्च वेतसैः । केतकैः करवीरैश्च पिप्पलैश्चैव संवृतम् । श्रमार्तस्तदुपागम्य सरो दृष्ट्वाथ विस्मितः ॥

upetaṁ nalinījālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ । ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṁvr̥tam । śramārtas tad upāgamya saro dr̥ṣṭvātha vismitaḥ ॥