Adhyāya 282

मार्कण्डेय उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महावने । लब्धचक्षुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह ॥

mārkaṇḍeya uvāca । etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane । labdhacakṣuḥ prasannātmā dr̥ṣṭyā sarvaṁ dadarśa ha ॥

स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया । पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम मनुजर्षभ ॥

sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā । putrahetoḥ parām ārtiṁ jagāma manujarṣabha ॥

तावाश्रमान्नदीश्चैव वनानि च सरांसि च । तांस्तान्देशान्विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ॥

tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṁsi ca । tāṁs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ ॥

श्रुत्वा शब्दं तु यत्किंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया । सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यधावताम् ॥

śrutvā śabdaṁ tu yat kiṁ cid unmukhau sutaśaṅkayā । sāvitrīsahito ’bhyeti satyavān ity adhāvatām ॥

भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः । कुशकण्टकविद्धाङ्गावुन्मत्ताविव धावतः ॥

bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ । kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ ॥

ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः । परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ स्वमाश्रमम् ॥

tato ’bhisr̥tya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ । parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam ॥

तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः । आश्वासितो विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः ॥

tatra bhāryāsahāyaḥ sa vr̥to vr̥ddhais tapodhanaiḥ । āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṁ kathāśrayaiḥ ॥

ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया । बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ॥

tatas tau punar āśvastau vr̥ddhau putradidr̥kṣayā । bālye vr̥ttāni putrasya smarantau bhr̥śaduḥkhitau ॥

पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ । हा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्यरोदताम् ॥

punar uktvā ca karuṇāṁ vācaṁ tau śokakarśitau । hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām ॥

सुवर्चा उवाच । यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥

suvarcā uvāca । yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca । ācāreṇa ca saṁyuktā tathā jīvati satyavān ॥

गौतम उवाच । वेदाः साङ्गा मयाधीतास्तपो मे संचितं महत् । कौमारं ब्रह्मचर्यं मे गुरवोऽग्निश्च तोषिताः ॥

gautama uvāca । vedāḥ sāṅgā mayādhītās tapo me saṁcitaṁ mahat । kaumāraṁ brahmacaryaṁ me guravo ’gniś ca toṣitāḥ ॥

समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे । वायुभक्षोपवासश्च कुशलानि च यानि मे ॥

samāhitena cīrṇāni sarvāṇy eva vratāni me । vāyubhakṣopavāsaś ca kuśalāni ca yāni me ॥

अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परिचिकीर्षितम् । सत्यमेतन्निबोध त्वं ध्रियते सत्यवानिति ॥

anena tapasā vedmi sarvaṁ paricikīrṣitam । satyam etan nibodha tvaṁ dhriyate satyavān iti ॥

शिष्य उवाच । उपाध्यायस्य मे वक्त्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम् । नैतज्जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान् ॥

śiṣya uvāca । upādhyāyasya me vaktrād yathā vākyaṁ viniḥsr̥tam । naitaj jātu bhaven mithyā tathā jīvati satyavān ॥

ऋषय ऊचुः । यथास्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः । अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । yathāsya bhāryā sāvitrī sarvair eva sulakṣaṇaiḥ । avaidhavyakarair yuktā tathā jīvati satyavān ॥

भारद्वाज उवाच । यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥

bhāradvāja uvāca । yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca । ācāreṇa ca saṁyuktā tathā jīvati satyavān ॥

दाल्भ्य उवाच । यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम् । गताहारमकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान् ॥

dālbhya uvāca । yathā dr̥ṣṭiḥ pravr̥ttā te sāvitryāś ca yathā vratam । gatāhāram akr̥tvā ca tathā jīvati satyavān ॥

माण्डव्य उवाच । यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः । पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान् ॥

māṇḍavya uvāca । yathā vadanti śāntāyāṁ diśi vai mr̥gapakṣiṇaḥ । pārthivī ca pravr̥ttis te tathā jīvati satyavān ॥

धौम्य उवाच । सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः । दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान् ॥

dhaumya uvāca । sarvair guṇair upetas te yathā putro janapriyaḥ । dīrghāyurlakṣaṇopetas tathā jīvati satyavān ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः । तांस्तान्विगणयन्नर्थानवस्थित इवाभवत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam āśvāsitas tais tu satyavāgbhis tapasvibhiḥ । tāṁs tān vigaṇayann arthān avasthita ivābhavat ॥

ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह । आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ॥

tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha । ājagāmāśramaṁ rātrau prahr̥ṣṭā praviveśa ha ॥

ब्राह्मणा ऊचुः । पुत्रेण संगतं त्वाद्य चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च । सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं ते पृथिवीपते ॥

brāhmaṇā ūcuḥ । putreṇa saṁgataṁ tvādya cakṣuṣmantaṁ nirīkṣya ca । sarve vayaṁ vai pr̥cchāmo vr̥ddhiṁ te pr̥thivīpate ॥

समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च । चक्षुषश्चात्मनो लाभात्त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे ॥

samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca । cakṣuṣaś cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase ॥

सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्र संशयः । भूयो भूयश्च वृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ॥

sarvair asmābhir uktaṁ yat tathā tan nātra saṁśayaḥ । bhūyo bhūyaś ca vr̥ddhis te kṣipram eva bhaviṣyati ॥

मार्कण्डेय उवाच । ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि । उपासां चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tato ’gniṁ tatra saṁjvālya dvijās te sarva eva hi । upāsāṁ cakrire pārtha dyumatsenaṁ mahīpatim ॥

शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः । सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन् ॥

śaibyā ca satyavāṁś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ । sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan ॥

ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः । जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम् ॥

tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ । jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nr̥pateḥ sutam ॥

प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो । विरात्रे चागतं कस्मात्कोऽनुबन्धश्च तेऽभवत् ॥

prāg eva nāgataṁ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho । virātre cāgataṁ kasmāt ko ’nubandhaś ca te ’bhavat ॥

संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज । नाकस्मादिति जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥

saṁtāpitaḥ pitā mātā vayaṁ caiva nr̥pātmaja । nākasmād iti jānīmas tat sarvaṁ vaktum arhasi ॥

सत्यवानुवाच । पित्राहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः । अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ॥

satyavān uvāca । pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ । atha me ’bhūc chiroduḥkhaṁ vane kāṣṭhāni bhindataḥ ॥

सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये । तावत्कालं च न मया सुप्तपूर्वं कदाचन ॥

suptaś cāhaṁ vedanayā ciram ity upalakṣaye । tāvat kālaṁ ca na mayā suptapūrvaṁ kadā cana ॥

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति । अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ॥

sarveṣām eva bhavatāṁ saṁtāpo mā bhaved iti । ato virātrāgamanaṁ nānyad astīha kāraṇam ॥

गौतम उवाच । अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः । नास्य त्वं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुमर्हति ॥

gautama uvāca । akasmāc cakṣuṣaḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ । nāsya tvaṁ kāraṇaṁ vettha sāvitrī vaktum arhati ॥

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम् । त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ॥

śrotum icchāmi sāvitri tvaṁ hi vettha parāvaram । tvāṁ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā ॥

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम् । रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः ॥

tvam atra hetuṁ jānīṣe tasmāt satyaṁ nirucyatām । rahasyaṁ yadi te nāsti kiṁ cid atra vadasva naḥ ॥

सावित्र्युवाच । एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः । न च किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमत्र यत् ॥

sāvitry uvāca । evam etad yathā vettha saṁkalpo nānyathā hi vaḥ । na ca kiṁ cid rahasyaṁ me śrūyatāṁ tathyam atra yat ॥

मृत्युर्मे भर्तुराख्यातो नारदेन महात्मना । स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ॥

mr̥tyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā । sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṁ jahāmy aham ॥

सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः । स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ॥

suptaṁ cainaṁ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṁkaraḥ । sa enam anayad baddhvā diśaṁ pitr̥niṣevitām ॥

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् । पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम ॥

astauṣaṁ tam ahaṁ devaṁ satyena vacasā vibhum । pañca vai tena me dattā varāḥ śr̥ṇuta tān mama ॥

चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे । लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणामात्मनः शतम् ॥

cakṣuṣī ca svarājyaṁ ca dvau varau śvaśurasya me । labdhaṁ pituḥ putraśataṁ putrāṇām ātmanaḥ śatam ॥

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान् । भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं स्थिरं व्रतम् ॥

caturvarṣaśatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān । bhartur hi jīvitārthaṁ tu mayā cīrṇaṁ sthiraṁ vratam ॥

एतत्सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः । यथा वृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम ॥

etat satyaṁ mayākhyātaṁ kāraṇaṁ vistareṇa vaḥ । yathā vr̥ttaṁ sukhodarkam idaṁ duḥkhaṁ mahan mama ॥

ऋषय ऊचुः । निमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदे । त्वया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । nimajjamānaṁ vyasanair abhidrutaṁ; kulaṁ narendrasya tamomaye hrade । tvayā suśīle dhr̥tadharmapuṇyayā; samuddhr̥taṁ sādhvi punaḥ kulīnayā ॥

मार्कण्डेय उवाच । तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं तामृषयः समागताः । नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा; शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṁ tām r̥ṣayaḥ samāgatāḥ । narendram āmantrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam ॥