Adhyāya 22

वासुदेव उवाच । एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वो राज्ञां महारिपुः । युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यागमत्पुनः ॥

vāsudeva uvāca । evaṁ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṁ mahāripuḥ । yudhyamāno mayā saṁkhye viyad abhyāgamat punaḥ ॥

ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च; दीप्तांश्च शूलान्मुसलानसींश्च । चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः; शाल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी ॥

tataḥ śataghnīś ca mahāgadāś ca; dīptāṁś ca śūlān musalān asīṁś ca । cikṣepa roṣān mayi mandabuddhiḥ; śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī ॥

तानाशुगैरापततोऽहमाशु; निवार्य तूर्णं खगमान्ख एव । द्विधा त्रिधा चाच्छिनमाशु मुक्तै;स्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव ॥

tān āśugair āpatato ’ham āśu; nivārya tūrṇaṁ khagamān kha eva । dvidhā tridhā cācchinam āśu muktais; tato ’ntarikṣe ninado babhūva ॥

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् । दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत् ॥

tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṁ nataparvaṇām । dārukaṁ vājinaś caiva rathaṁ ca samavākirat ॥

ततो मामब्रवीद्वीर दारुको विह्वलन्निव । स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडितः ॥

tato mām abravīd vīra dāruko vihvalann iva । sthātavyam iti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ ॥

इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः । अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम् ॥

iti tasya niśamyāhaṁ sāratheḥ karuṇaṁ vacaḥ । avekṣamāṇo yantāram apaśyaṁ śarapīḍitam ॥

न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये । अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्यामि नहतं शरैः ॥

na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye । antaraṁ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṁ śaraiḥ ॥

स तु बाणवरोत्पीडाद्विस्रवत्यसृगुल्बणम् । अभिवृष्टो यथा मेघैर्गिरिर्गैरिकधातुमान् ॥

sa tu bāṇavarotpīḍād visravaty asr̥g ulbaṇam । abhivr̥ṣṭo yathā meghair girir gairikadhātumān ॥

अभीषुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे । अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम् ॥

abhīṣuhastaṁ taṁ dr̥ṣṭvā sīdantaṁ sārathiṁ raṇe । astambhayaṁ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam ॥

अथ मां पुरुषः कश्चिद्द्वारकानिलयोऽब्रवीत् । त्वरितो रथमभ्येत्य सौहृदादिव भारत ॥

atha māṁ puruṣaḥ kaś cid dvārakānilayo ’bravīt । tvarito ratham abhyetya sauhr̥dād iva bhārata ॥

आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः । विषण्णः सन्नकण्ठो वै तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ । viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वचः । केशवेह विजानीष्व यत्त्वां पितृसखोऽब्रवीत् ॥

dvārakādhipatir vīra āha tvām āhuko vacaḥ । keśaveha vijānīṣva yat tvāṁ pitr̥sakho ’bravīt ॥

उपयात्वाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन । विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात् ॥

upayātvādya śālvena dvārakāṁ vr̥ṣṇinandana । viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt ॥

तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन । द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तव ॥

tad alaṁ sādhu yuddhena nivartasva janārdana । dvārakām eva rakṣasva kāryam etan mahat tava ॥

इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः । निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य वा ॥

ity ahaṁ tasya vacanaṁ śrutvā paramadurmanāḥ । niścayaṁ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā ॥

सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् । जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः ॥

sātyakiṁ baladevaṁ ca pradyumnaṁ ca mahāratham । jagarhe manasā vīra tac chrutvā vipriyaṁ vacaḥ ॥

अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन । तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने ॥

ahaṁ hi dvārakāyāś ca pituś ca kurunandana । teṣu rakṣāṁ samādhāya prayātaḥ saubhapātane ॥

बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा । सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान् । साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः ॥

baladevo mahābāhuḥ kaccij jīvati śatruhā । sātyakī raukmiṇeyaś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān । sāmbaprabhr̥tayaś caivety aham āsaṁ sudurmanāḥ ॥

एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथंचन । शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम् ॥

eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṁ cana । śakyaḥ śūrasuto hantum api vajrabhr̥tā svayam ॥

हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं ते च परासवः । बलदेवमुखाः सर्वे इति मे निश्चिता मतिः ॥

hataḥ śūrasuto vyaktaṁ vyaktaṁ te ca parāsavaḥ । baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ ॥

सोऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः । सुविह्वलो महाराज पुनः शाल्वमयोधयम् ॥

so ’haṁ sarvavināśaṁ taṁ cintayāno muhur muhuḥ । suvihvalo mahārāja punaḥ śālvam ayodhayam ॥

ततोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा । सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत् ॥

tato ’paśyaṁ mahārāja prapatantam ahaṁ tadā । saubhāc chūrasutaṁ vīra tato māṁ moha āviśat ॥

तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप । ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम् ॥

tasya rūpaṁ prapatataḥ pitur mama narādhipa । yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargād iva mahītalam ॥

विशीर्णगलितोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्धजः । प्रपतन्दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥

viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ । prapatan dr̥śyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ ॥

ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात्प्रपतितं मम । मोहात्सन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम् ॥

tataḥ śārṅgaṁ dhanuḥśreṣṭhaṁ karāt prapatitaṁ mama । mohāt sannaś ca kaunteya rathopastha upāviśam ॥

ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम् । मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत ॥

tato hāhākr̥taṁ sarvaṁ sainyaṁ me gatacetanam । māṁ dr̥ṣṭvā rathanīḍasthaṁ gatāsum iva bhārata ॥

प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि । रूपं पितुरपश्यं तच्छकुनेः पततो यथा ॥

prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāv api । rūpaṁ pitur apaśyaṁ tac chakuneḥ patato yathā ॥

तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणयः । अभिघ्नन्तो भृशं वीरा मम चेतो व्यकम्पयन् ॥

taṁ patantaṁ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ । abhighnanto bhr̥śaṁ vīrā mama ceto vyakampayan ॥

ततो मुहूर्तात्प्रतिलभ्य संज्ञा;महं तदा वीर महाविमर्दे । न तत्र सौभं न रिपुं न शाल्वं; पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ॥

tato muhūrtāt pratilabhya saṁjñām; ahaṁ tadā vīra mahāvimarde । na tatra saubhaṁ na ripuṁ na śālvaṁ; paśyāmi vr̥ddhaṁ pitaraṁ na cāpi ॥

ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम् । प्रबुद्धोऽस्मि ततो भूयः शतशो विकिरञ्शरान् ॥

tato mamāsīn manasi māyeyam iti niścitam । prabuddho ’smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañ śarān ॥