Adhyāya 160

वैशंपायन उवाच । ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिंदम । आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kr̥tvāhnikam ariṁdama । ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata ॥

तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह । ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन् ॥

te ’bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha । tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṁs tān apūjayan ॥

ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे । प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ॥

tato yudhiṣṭhiraṁ dhaumyo gr̥hītvā dakṣiṇe kare । prācīṁ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt ॥

असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति । शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजते ॥

asau sāgaraparyantāṁ bhūmim āvr̥tya tiṣṭhati । śailarājo mahārāja mandaro ’bhivirājate ॥

इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः । पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम् ॥

indravaiśravaṇāv etāṁ diśaṁ pāṇḍava rakṣataḥ । parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām ॥

एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च । ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः ॥

etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca । r̥ṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ ॥

अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः । ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः ॥

ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ । r̥ṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ ॥

यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः । प्रेतसत्त्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम् ॥

yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhr̥tāṁ prabhuḥ । pretasattvagatīm etāṁ dakṣiṇām āśrito diśam ॥

एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥

etat saṁyamanaṁ puṇyam atīvādbhutadarśanam । pretarājasya bhavanam r̥ddhyā paramayā yutam ॥

यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति । अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः ॥

yaṁ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati । astaṁ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ ॥

एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् । आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥

etaṁ parvatarājānaṁ samudraṁ ca mahodadhim । āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati ॥

उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् । महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः ॥

udīcīṁ dīpayann eṣa diśaṁ tiṣṭhati kīrtimān । mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṁ gatiḥ ॥

यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिः । भूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम् ॥

yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ । bhūtātmā visr̥jan sarvaṁ yat kiṁ cij jaṅgamāgamam ॥

यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् । तेषामपि महामेरुः स्थानं शिवमनामयम् ॥

yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān । teṣām api mahāmeruḥ sthānaṁ śivam anāmayam ॥

अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरत्रोदयन्ति च । सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा ॥

atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca । sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā ॥

देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् । यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥

deśaṁ virajasaṁ paśya meroḥ śikharam uttamam । yatrātmatr̥ptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ ॥

यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् । अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥

yam āhuḥ sarvabhūtānāṁ prakr̥teḥ prakr̥tiṁ dhruvam । anādinidhanaṁ devaṁ prabhuṁ nārāyaṇaṁ param ॥

ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते । देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम् ॥

brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṁ sthānaṁ prakāśate । devāś ca yatnāt paśyanti divyaṁ tejomayaṁ śivam ॥

अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः । स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥

atyarkānaladīptaṁ tat sthānaṁ viṣṇor mahātmanaḥ । svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṁ devadānavaiḥ ॥

तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नोऽपि च । स्वयं विभुरदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते ॥

tad vai jyotīṁṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no ’pi ca । svayaṁ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate ॥

यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् । परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः ॥

yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṁ harim । pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ॥

योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः । तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत ॥

yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ । tatra gatvā punar nemaṁ lokam āyānti bhārata ॥

स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् । ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥

sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam । īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira ॥

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि । कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ॥

etaṁ jyotīṁṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api । kurute vitamaskarmā ādityo ’bhipradakṣiṇam ॥

अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरः । उदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः ॥

astaṁ prāpya tataḥ saṁdhyām atikramya divākaraḥ । udīcīṁ bhajate kāṣṭhāṁ diśam eṣa vibhāvasuḥ ॥

स मेरुमनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डव । प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥

sa merum anuvr̥ttaḥ san punar gacchati pāṇḍava । prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ ॥

स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु । तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥

sa māsaṁ vibhajan kālaṁ bahudhā parvasaṁdhiṣu । tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati ॥

एवमेष परिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः । भावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम् ॥

evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ । bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram ॥

तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् । मार्गमेतदसंबाधमादित्यः परिवर्तते ॥

tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat । mārgam etad asaṁbādham ādityaḥ parivartate ॥

सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम् । ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरमृच्छति ॥

sisr̥kṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṁ bhajate diśam । tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram r̥cchati ॥

स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा । तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन्विभावसुः ॥

sthāvarāṇāṁ ca bhūtānāṁ jaṅgamānāṁ ca tejasā । tejāṁsi samupādatte nivr̥ttaḥ san vibhāvasuḥ ॥

ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान् । प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्यभीक्ष्णं च निषेव्यते ॥

tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān । prāṇibhiḥ satataṁ svapno hy abhīkṣṇaṁ ca niṣevyate ॥

एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् । पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भावयन्प्रजाः ॥

evam etad anirdeśyaṁ mārgam āvr̥tya bhānumān । punaḥ sr̥jati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ ॥

वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् । वर्धयन्सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥

vr̥ṣṭimārutasaṁtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān । vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate ॥

एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः । प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥

evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ । prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate ॥

संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव । आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥

saṁtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava । ādāyaiva tu bhūtānāṁ tejo visr̥jate punaḥ ॥

विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत । अहोरात्रान्कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः ॥

vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata । ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sr̥jaty eṣa sadā vibhuḥ ॥