Adhyāya 156

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरस्तमासाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम् । अभ्यवादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam । abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan ॥

ततः कृष्णा च भीमश्च यमौ चापि यशस्विनौ । शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे ॥

tataḥ kr̥ṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau । śirobhiḥ prāpya rājarṣiṁ parivāryopatasthire ॥

तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः । यथान्यायमुपाक्रान्तस्तमृषिं संशितव्रतम् ॥

tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṁ purohitaḥ । yathānyāyam upākrāntas tam r̥ṣiṁ saṁśitavratam ॥

अन्वजानात्स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । पाण्डोः पुत्रान्कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाब्रवीत् ॥

anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā । pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt ॥

कुरूणामृषभं प्राज्ञं पूजयित्वा महातपाः । सह भ्रातृभिरासीनं पर्यपृच्छदनामयम् ॥

kurūṇām r̥ṣabhaṁ prājñaṁ pūjayitvā mahātapāḥ । saha bhrātr̥bhir āsīnaṁ paryapr̥cchad anāmayam ॥

नानृते कुरुषे भावं कच्चिद्धर्मे च वर्तसे । मतापित्रोश्च ते वृत्तिः कच्चित्पार्थ न सीदति ॥

nānr̥te kuruṣe bhāvaṁ kaccid dharme ca vartase । matāpitroś ca te vr̥ttiḥ kaccit pārtha na sīdati ॥

कच्चित्ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश्च पूजिताः । कच्चिन्न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु ॥

kaccit te guravaḥ sarve vr̥ddhā vaidyāś ca pūjitāḥ । kaccin na kuruṣe bhāvaṁ pārtha pāpeṣu karmasu ॥

सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद्धातुं च दुष्कृतम् । यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे ॥

sukr̥taṁ pratikartuṁ ca kaccid dhātuṁ ca duṣkr̥tam । yathānyāyaṁ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase ॥

यथार्हं मानिताः कच्चित्त्वया नन्दन्ति साधवः । वनेष्वपि वसन्कच्चिद्धर्ममेवानुवर्तसे ॥

yathārhaṁ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ । vaneṣv api vasan kaccid dharmam evānuvartase ॥

कच्चिद्धौम्यस्त्वदाचारैर्न पार्थ परितप्यते । दानधर्मतपःशौचैरार्जवेन तितिक्षया ॥

kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate । dānadharmatapaḥśaucair ārjavena titikṣayā ॥

पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित्पार्थानुवर्तसे । कच्चिद्राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव ॥

pitr̥paitāmahaṁ vr̥ttaṁ kaccit pārthānuvartase । kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava ॥

स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः । पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च हसन्ति च ॥

sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ । pitaraḥ pitr̥lokasthāḥ śocanti ca hasanti ca ॥

किं न्वस्य दुष्कृतेऽस्माभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति । किं चास्य सुकृतेऽस्माभिः प्राप्तव्यमिति शोभनम् ॥

kiṁ nv asya duṣkr̥te ’smābhiḥ saṁprāptavyaṁ bhaviṣyati । kiṁ cāsya sukr̥te ’smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam ॥

पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पञ्चमः । यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लोकावुभौ जितौ ॥

pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ । yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāv ubhau jitau ॥

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च प्लवमाना विहायसा । जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठमृषयः पर्वसंधिषु ॥

abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā । juṣante parvataśreṣṭham r̥ṣayaḥ parvasaṁdhiṣu ॥

कामिनः सह कान्ताभिः परस्परमनुव्रताः । दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास्तथा किंपुरुषा नृप ॥

kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ । dr̥śyante śailaśr̥ṅgasthās tathā kiṁpuruṣā nr̥pa ॥

अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च । दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥

arajāṁsi ca vāsāṁsi vasānāḥ kauśikāni ca । dr̥śyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṁ gaṇāḥ ॥

विद्याधरगणाश्चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः । महोरगगणाश्चैव सुपर्णाश्चोरगादयः ॥

vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ । mahoragagaṇāś caiva suparṇāś coragādayaḥ ॥

अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु । भेरीपणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निस्वनः ॥

asya copari śailasya śrūyate parvasaṁdhiṣu । bherīpaṇavaśaṅkhānāṁ mr̥daṅgānāṁ ca nisvanaḥ ॥

इहस्थैरेव तत्सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः । न कार्या वः कथंचित्स्यात्तत्राभिसरणे मतिः ॥

ihasthair eva tat sarvaṁ śrotavyaṁ bharatarṣabhāḥ । na kāryā vaḥ kathaṁ cit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ ॥

न चाप्यतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः । विहारो ह्यत्र देवानाममानुषगतिस्तु सा ॥

na cāpy ataḥ paraṁ śakyaṁ gantuṁ bharatasattamāḥ । vihāro hy atra devānām amānuṣagatis tu sā ॥

ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यमिह भारत । द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः ॥

īṣaccapalakarmāṇaṁ manuṣyam iha bhārata । dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ ॥

अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर । गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते ॥

abhyatikramya śikharaṁ śailasyāsya yudhiṣṭhira । gatiḥ paramasiddhānāṁ devarṣīṇāṁ prakāśate ॥

चापलादिह गच्छन्तं पार्थ यानमतः परम् । अयःशूलादिभिर्घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन ॥

cāpalād iha gacchantaṁ pārtha yānam ataḥ param । ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana ॥

अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः । इह वैश्रवणस्तात पर्वसंधिषु दृश्यते ॥

apsarobhiḥ parivr̥taḥ samr̥ddhyā naravāhanaḥ । iha vaiśravaṇas tāta parvasaṁdhiṣu dr̥śyate ॥

शिखरे तं समासीनमधिपं सर्वरक्षसाम् । प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तमिवोदितम् ॥

śikhare taṁ samāsīnam adhipaṁ sarvarakṣasām । prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam ॥

देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च । गिरेः शिखरमुद्यानमिदं भरतसत्तम ॥

devadānavasiddhānāṁ tathā vaiśravaṇasya ca । gireḥ śikharam udyānam idaṁ bharatasattama ॥

उपासीनस्य धनदं तुम्बुरोः पर्वसंधिषु । गीतसामस्वनस्तात श्रूयते गन्धमादने ॥

upāsīnasya dhanadaṁ tumburoḥ parvasaṁdhiṣu । gītasāmasvanas tāta śrūyate gandhamādane ॥

एतदेवंविधं चित्रमिह तात युधिष्ठिर । प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसंधिषु ॥

etad evaṁvidhaṁ citram iha tāta yudhiṣṭhira । prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṁdhiṣu ॥

भुञ्जानाः सर्वभोज्यानि रसवन्ति फलानि च । वसध्वं पाण्डवश्रेष्ठा यावदर्जुनदर्शनम् ॥

bhuñjānāḥ sarvabhojyāni rasavanti phalāni ca । vasadhvaṁ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvad arjunadarśanam ॥

न तात चपलैर्भाव्यमिह प्राप्तैः कथंचन । उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्धं विहृत्य च । ततः शस्त्रभृतां श्रेष्ठ पृथिवीं पालयिष्यसि ॥

na tāta capalair bhāvyam iha prāptaiḥ kathaṁ cana । uṣitveha yathākāmaṁ yathāśraddhaṁ vihr̥tya ca । tataḥ śastrabhr̥tāṁ śreṣṭha pr̥thivīṁ pālayiṣyasi ॥