Adhyāya 154

वैशंपायन उवाच । ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान् । गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tān pariviśvastān vasatas tatra pāṇḍavān । gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje ’pi ca ॥

रहितान्भीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छया । जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः ॥

rahitān bhīmasenena kadā cit tān yadr̥cchayā । jahāra dharmarājānaṁ yamau kr̥ṣṇāṁ ca rākṣasaḥ ॥

ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः । इति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा ॥

brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ । iti bruvan pāṇḍaveyān paryupāste sma nityadā ॥

परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च । अन्तरं समभिप्रेप्सुर्नाम्ना ख्यातो जटासुरः ॥

parīkṣamāṇaḥ pārthānāṁ kalāpāni dhanūṁṣi ca । antaraṁ samabhiprepsur nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ ॥

स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिंदमे । अन्यद्रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत् ॥

sa bhīmasene niṣkrānte mr̥gayārtham ariṁdame । anyad rūpaṁ samāsthāya vikr̥taṁ bhairavaṁ mahat ॥

गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च । प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान् ॥

gr̥hītvā sarvaśastrāṇi draupadīṁ parigr̥hya ca । prātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīn gr̥hītvā ca pāṇḍavān ॥

सहदेवस्तु यत्नेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवः । आक्रन्दद्भीमसेनं वै येन यातो महाबलः ॥

sahadevas tu yatnena tato ’pakramya pāṇḍavaḥ । ākrandad bhīmasenaṁ vai yena yāto mahābalaḥ ॥

तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः । धर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे ॥

tam abravīd dharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ । dharmas te hīyate mūḍha na cainaṁ samavekṣase ॥

येऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि । गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा । मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमुपजीवसि ॥

ye ’nye ke cin manuṣyeṣu tiryagyonigatā api । gandharvayakṣarakṣāṁsi vayāṁsi paśavas tathā । manuṣyān upajīvanti tatas tvam upajīvasi ॥

समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यते । इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः । पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि ॥

samr̥ddhyā hy asya lokasya loko yuṣmākam r̥dhyate । imaṁ ca lokaṁ śocantam anuśocanti devatāḥ । pūjyamānāś ca vardhante havyakavyair yathāvidhi ॥

वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस । राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम् ॥

vayaṁ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraś ca rākṣasa । rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham ॥

न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि । अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन ॥

na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātv anāgasi । aṇur apy apacāraś ca nāsty asmākaṁ narāśana ॥

द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् । येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥

drogdhavyaṁ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhi cit । yeṣāṁ cānnāni bhuñjīta yatra ca syāt pratiśrayaḥ ॥

स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः । भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि ॥

sa tvaṁ pratiśraye ’smākaṁ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ । bhuktvā cānnāni duṣprajña katham asmāñ jihīrṣasi ॥

एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः । वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥

evam eva vr̥thācāro vr̥thāvr̥ddho vr̥thāmatiḥ । vr̥thāmaraṇam arhas tvaṁ vr̥thādya na bhaviṣyasi ॥

अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः । प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर ॥

atha ced duṣṭabuddhis tvaṁ sarvair dharmair vivarjitaḥ । pradāya śastrāṇy asmākaṁ yuddhena draupadīṁ hara ॥

अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि । अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम् ॥

atha cet tvam avijñāya idaṁ karma kariṣyasi । adharmaṁ cāpy akīrtiṁ ca loke prāpsyasi kevalam ॥

एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम् । विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया ॥

etām adya parāmr̥śya striyaṁ rākṣasa mānuṣīm । viṣam etat samāloḍya kumbhena prāśitaṁ tvayā ॥

ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत । स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत् ॥

tato yudhiṣṭhiras tasya bhārikaḥ samapadyata । sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago ’bhavat ॥

अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः । मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता ॥

athābravīd draupadīṁ ca nakulaṁ ca yudhiṣṭhiraḥ । mā bhaiṣṭa rākṣasān mūḍhād gatir asya mayā hr̥tā ॥

नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः । अस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः ॥

nātidūre mahābāhur bhavitā pavanātmajaḥ । asmin muhūrte saṁprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ ॥

सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम् । उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

sahadevas tu taṁ dr̥ṣṭvā rākṣasaṁ mūḍhacetasam । uvāca vacanaṁ rājan kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम् । यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा ॥

rājan kiṁ nāma tat kr̥tyaṁ kṣatriyasyāsty ato ’dhikam । yad yuddhe ’bhimukhaḥ prāṇāṁs tyajec chatrūñ jayeta vā ॥

एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतप । सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप ॥

eṣa cāsmān vayaṁ cainaṁ yudhyamānāḥ paraṁtapa । sūdayema mahābāho deśakālo hy ayaṁ nr̥pa ॥

क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम । जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ॥

kṣatradharmasya saṁprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama । jayantaḥ pātyamānā vā prāptum arhāma sadgatim ॥

राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदि । नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत ॥

rākṣase jīvamāne ’dya ravir astam iyād yadi । nāhaṁ brūyāṁ punar jātu kṣatriyo ’smīti bhārata ॥

भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवः । हत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि ॥

bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo ’smi pāṇḍavaḥ । hatvā vā māṁ nayasvainān hato vādyeha svapsyasi ॥

तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया । प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥

tathaiva tasmin bruvati bhīmaseno yadr̥cchayā । prādr̥śyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ ॥

सोऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम् । क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा ॥

so ’paśyad bhrātarau tatra draupadīṁ ca yaśasvinīm । kṣitisthaṁ sahadevaṁ ca kṣipantaṁ rākṣasaṁ tadā ॥

मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम् । भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम् ॥

mārgāc ca rākṣasaṁ mūḍhaṁ kālopahatacetasam । bhramantaṁ tatra tatraiva daivena vinivāritam ॥

भ्रातॄंस्तान्ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलः । क्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत् ॥

bhrātr̥̄ṁs tān hriyato dr̥ṣṭvā draupadīṁ ca mahābalaḥ । krodham āhārayad bhīmo rākṣasaṁ cedam abravīt ॥

विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे । आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदा । ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम् ॥

vijñāto ’si mayā pūrvaṁ ceṣṭañ śastraparīkṣaṇe । āsthā tu tvayi me nāsti yato ’si na hatas tadā । brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam ॥

प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम् । अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम् । राक्षसं मन्यमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत् ॥

priyeṣu caramāṇaṁ tvāṁ na caivāpriyakāriṇam । atithiṁ brahmarūpaṁ ca kathaṁ hanyām anāgasam । rākṣasaṁ manyamāno ’pi yo hanyān narakaṁ vrajet ॥

अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते । नूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशी । दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा ॥

apakvasya ca kālena vadhas tava na vidyate । nūnam adyāsi saṁpakvo yathā te matir īdr̥śī । dattā kr̥ṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā ॥

बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः । मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मेऽद्य गमिष्यसि ॥

baḍiśo ’yaṁ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ । matsyo ’mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṁ me ’dya gamiṣyasi ॥

यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते । न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ॥

yaṁ cāsi prasthito deśaṁ manaḥ pūrvaṁ gataṁ ca te । na taṁ gantāsi gantāsi mārgaṁ bakahiḍimbayoḥ ॥

एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः । भीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः ॥

evam uktas tu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ । bhīta utsr̥jya tān sarvān yuddhāya samupasthitaḥ ॥

अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरः । न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ॥

abravīc ca punar bhīmaṁ roṣāt prasphuritādharaḥ । na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṁ me vilambanam ॥

श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे । तेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ॥

śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe । teṣām adya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām ॥

एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन् । स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमः । बाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम् ॥

evam uktas tato bhīmaḥ sr̥kkiṇī parisaṁlihan । smayamāna iva krodhāt sākṣāt kālāntakopamaḥ । bāhusaṁrambham evecchann abhidudrāva rākṣasam ॥

राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम् । अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ॥

rākṣaso ’pi tadā bhīmaṁ yuddhārthinam avasthitam । abhidudrāva saṁrabdho balo vajradharaṁ yathā ॥

वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे । माद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम् ॥

vartamāne tadā tābhyāṁ bāhuyuddhe sudāruṇe । mādrīputrāv abhikruddhāv ubhāv apy abhyadhāvatām ॥

न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत् ॥

nyavārayat tau prahasan kuntīputro vr̥kodaraḥ । śakto ’haṁ rākṣasasyeti prekṣadhvam iti cābravīt ॥

आत्मना भ्रातृभिश्चाहं धर्मेण सुकृतेन च । इष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम् ॥

ātmanā bhrātr̥bhiś cāhaṁ dharmeṇa sukr̥tena ca । iṣṭena ca śape rājan sūdayiṣyāmi rākṣasam ॥

इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम् । बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ ॥

ity evam uktvā tau vīrau spardhamānau parasparam । bāhubhiḥ samasajjetām ubhau rakṣovr̥kodarau ॥

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः । अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव ॥

tayor āsīt saṁprahāraḥ kruddhayor bhīmarakṣasoḥ । amr̥ṣyamāṇayoḥ saṁkhye devadānavayor iva ॥

आरुज्यारुज्य तौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुः । जीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ ॥

ārujyārujya tau vr̥kṣān anyonyam abhijaghnatuḥ । jīmūtāv iva gharmānte vinadantau mahābalau ॥

बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ । अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ ॥

babhañjatur mahāvr̥kṣān ūrubhir balināṁ varau । anyonyenābhisaṁrabdhau parasparajayaiṣiṇau ॥

तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् । वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ॥

tad vr̥kṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam । vālisugrīvayor bhrātroḥ pureva kapisiṁhayoḥ ॥

आविध्याविध्य तौ वृक्षान्मुहूर्तमितरेतरम् । ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः ॥

āvidhyāvidhya tau vr̥kṣān muhūrtam itaretaram । tāḍayām āsatur ubhau vinadantau muhur muhuḥ ॥

तस्मिन्देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः । पुञ्जीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया ॥

tasmin deśe yadā vr̥kṣāḥ sarva eva nipātitāḥ । puñjīkr̥tāś ca śataśaḥ parasparavadhepsayā ॥

तदा शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारत । महाभ्रैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ ॥

tadā śilāḥ samādāya muhūrtam iva bhārata । mahābhrair iva śailendrau yuyudhāte mahābalau ॥

उग्राभिरुग्ररूपाभिर्बृहतीभिः परस्परम् । वज्रैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ ॥

ugrābhir ugrarūpābhir br̥hatībhiḥ parasparam । vajrair iva mahāvegair ājaghnatur amarṣaṇau ॥

अभिहत्य च भूयस्तावन्योन्यं बलदर्पितौ । भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव ॥

abhihatya ca bhūyas tāv anyonyaṁ baladarpitau । bhujābhyāṁ parigr̥hyātha cakarṣāte gajāv iva ॥

मुष्टिभिश्च महाघोरैरन्योन्यमभिपेततुः । तयोश्चटचटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः ॥

muṣṭibhiś ca mahāghorair anyonyam abhipetatuḥ । tayoś caṭacaṭāśabdo babhūva sumahātmanoḥ ॥

ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम् । वेगेनाभ्यहनद्भीमो राक्षसस्य शिरोधराम् ॥

tataḥ saṁhr̥tya muṣṭiṁ tu pañcaśīrṣam ivoragam । vegenābhyahanad bhīmo rākṣasasya śirodharām ॥

ततः श्रान्तं तु तद्रक्षो भीमसेनभुजाहतम् । सुपरिश्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥

tataḥ śrāntaṁ tu tad rakṣo bhīmasenabhujāhatam । supariśrāntam ālakṣya bhīmaseno ’bhyavartata ॥

तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमः । समुत्क्षिप्य बलाद्भीमो निष्पिपेष महीतले ॥

tata enaṁ mahābāhur bāhubhyām amaropamaḥ । samutkṣipya balād bhīmo niṣpipeṣa mahītale ॥

तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः । अरत्निना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत् ॥

tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayām āsa pāṇḍavaḥ । aratninā cābhihatya śiraḥ kāyād apāharat ॥

संदष्टोष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्तादिव च्युतम् । जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम् । पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम् ॥

saṁdaṣṭoṣṭhaṁ vivr̥ttākṣaṁ phalaṁ vr̥ntād iva cyutam । jaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalād dhr̥tam । papāta rudhirādigdhaṁ saṁdaṣṭadaśanacchadam ॥

तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत् । स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस्तैर्मरुद्भिरिव वासवः ॥

taṁ nihatya maheṣvāso yudhiṣṭhiram upāgamat । stūyamāno dvijāgryais tair marudbhir iva vāsavaḥ ॥