Adhyāya 93

वैशंपायन उवाच । तेष्वासीनेषु सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु । वाक्यमभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । teṣv āsīneṣu sarveṣu tūṣṇīṁbhūteṣu rājasu । vākyam abhyādade kr̥ṣṇaḥ sudaṁṣṭro dundubhisvanaḥ ॥

जीमूत इव घर्मान्ते सर्वां संश्रावयन्सभाम् । धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः ॥

jīmūta iva gharmānte sarvāṁ saṁśrāvayan sabhām । dhr̥tarāṣṭram abhiprekṣya samabhāṣata mādhavaḥ ॥

कुरूणां पाण्डवानां च शमः स्यादिति भारत । अप्रयत्नेन वीराणामेतद्यतितुमागतः ॥

kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca śamaḥ syād iti bhārata । aprayatnena vīrāṇām etad yatitum āgataḥ ॥

राजन्नान्यत्प्रवक्तव्यं तव निःश्रेयसं वचः । विदितं ह्येव ते सर्वं वेदितव्यमरिंदम ॥

rājan nānyat pravaktavyaṁ tava niḥśreyasaṁ vacaḥ । viditaṁ hy eva te sarvaṁ veditavyam ariṁdama ॥

इदमद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव । श्रुतवृत्तोपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः ॥

idam adya kulaṁ śreṣṭhaṁ sarvarājasu pārthiva । śrutavr̥ttopasaṁpannaṁ sarvaiḥ samuditaṁ guṇaiḥ ॥

कृपानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं च भारत । तथार्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद्विशिष्यते ॥

kr̥pānukampā kāruṇyam ānr̥śaṁsyaṁ ca bhārata । tathārjavaṁ kṣamā satyaṁ kuruṣv etad viśiṣyate ॥

तस्मिन्नेवंविधे राजन्कुले महति तिष्ठति । त्वन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तमसांप्रतम् ॥

tasminn evaṁvidhe rājan kule mahati tiṣṭhati । tvannimittaṁ viśeṣeṇa neha yuktam asāṁpratam ॥

त्वं हि वारयिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम । मिथ्या प्रचरतां तात बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च ॥

tvaṁ hi vārayitā śreṣṭhaḥ kurūṇāṁ kurusattama । mithyā pracaratāṁ tāta bāhyeṣv ābhyantareṣu ca ॥

ते पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः । धर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत् ॥

te putrās tava kauravya duryodhanapurogamāḥ । dharmārthau pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā pracaranti nr̥śaṁsavat ॥

अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसः । स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु तद्वेत्थ भरतर्षभ ॥

aśiṣṭā gatamaryādā lobhena hr̥tacetasaḥ । sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu tad vettha bharatarṣabha ॥

सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति ॥

seyam āpan mahāghorā kuruṣv eva samutthitā । upekṣyamāṇā kauravya pr̥thivīṁ ghātayiṣyati ॥

शक्या चेयं शमयितुं त्वं चेदिच्छसि भारत । न दुष्करो ह्यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ ॥

śakyā ceyaṁ śamayituṁ tvaṁ ced icchasi bhārata । na duṣkaro hy atra śamo mato me bharatarṣabha ॥

त्वय्यधीनः शमो राजन्मयि चैव विशां पते । पुत्रान्स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान् ॥

tvayy adhīnaḥ śamo rājan mayi caiva viśāṁ pate । putrān sthāpaya kauravya sthāpayiṣyāmy ahaṁ parān ॥

आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैः । हितं बलवदप्येषां तिष्ठतां तव शासने ॥

ājñā tava hi rājendra kāryā putraiḥ sahānvayaiḥ । hitaṁ balavad apy eṣāṁ tiṣṭhatāṁ tava śāsane ॥

तव चैव हितं राजन्पाण्डवानामथो हितम् । शमे प्रयतमानस्य मम शासनकाङ्क्षिणाम् ॥

tava caiva hitaṁ rājan pāṇḍavānām atho hitam । śame prayatamānasya mama śāsanakāṅkṣiṇām ॥

स्वयं निष्कलमालक्ष्य संविधत्स्व विशां पते । सहभूतास्तु भरतास्तवैव स्युर्जनेश्वर ॥

svayaṁ niṣkalam ālakṣya saṁvidhatsva viśāṁ pate । sahabhūtās tu bharatās tavaiva syur janeśvara ॥

धर्मार्थयोस्तिष्ठ राजन्पाण्डवैरभिरक्षितः । न हि शक्यास्तथाभूता यत्नादपि नराधिप ॥

dharmārthayos tiṣṭha rājan pāṇḍavair abhirakṣitaḥ । na hi śakyās tathābhūtā yatnād api narādhipa ॥

न हि त्वां पाण्डवैर्जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः । इन्द्रोऽपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपाः ॥

na hi tvāṁ pāṇḍavair jetuṁ rakṣyamāṇaṁ mahātmabhiḥ । indro ’pi devaiḥ sahitaḥ prasaheta kuto nr̥pāḥ ॥

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः ॥

yatra bhīṣmaś ca droṇaś ca kr̥paḥ karṇo viviṁśatiḥ । aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto ’tha bāhlikaḥ ॥

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च काम्बोजश्च सुदक्षिणः । युधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा ॥

saindhavaś ca kaliṅgaś ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ । yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ savyasācī yamau tathā ॥

सात्यकिश्च महातेजा युयुत्सुश्च महारथः । को नु तान्विपरीतात्मा युध्येत भरतर्षभ ॥

sātyakiś ca mahātejā yuyutsuś ca mahārathaḥ । ko nu tān viparītātmā yudhyeta bharatarṣabha ॥

लोकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश्चाप्रधृष्यताम् । प्राप्स्यसि त्वममित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः ॥

lokasyeśvaratāṁ bhūyaḥ śatrubhiś cāpradhr̥ṣyatām । prāpsyasi tvam amitraghna sahitaḥ kurupāṇḍavaiḥ ॥

तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपते । श्रेयांसश्चैव राजानः संधास्यन्ते परंतप ॥

tasya te pr̥thivīpālās tvatsamāḥ pr̥thivīpate । śreyāṁsaś caiva rājānaḥ saṁdhāsyante paraṁtapa ॥

स त्वं पुत्रैश्च पौत्रैश्च भ्रातृभिः पितृभिस्तथा । सुहृद्भिः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुम् ॥

sa tvaṁ putraiś ca pautraiś ca bhrātr̥bhiḥ pitr̥bhis tathā । suhr̥dbhiḥ sarvato guptaḥ sukhaṁ śakṣyasi jīvitum ॥

एतानेव पुरोधाय सत्कृत्य च यथा पुरा । अखिलां भोक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते ॥

etān eva purodhāya satkr̥tya ca yathā purā । akhilāṁ bhokṣyase sarvāṁ pr̥thivīṁ pr̥thivīpate ॥

एतैर्हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः स्वैश्च भारत । अन्यान्विजेष्यसे शत्रूनेष स्वार्थस्तवाखिलः ॥

etair hi sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavaiḥ svaiś ca bhārata । anyān vijeṣyase śatrūn eṣa svārthas tavākhilaḥ ॥

तैरेवोपार्जितां भूमिं भोक्ष्यसे च परंतप । यदि संपत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर्नराधिप ॥

tair evopārjitāṁ bhūmiṁ bhokṣyase ca paraṁtapa । yadi saṁpatsyase putraiḥ sahāmātyair narādhipa ॥

संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान्क्षयः । क्षये चोभयतो राजन्कं धर्ममनुपश्यसि ॥

saṁyuge vai mahārāja dr̥śyate sumahān kṣayaḥ । kṣaye cobhayato rājan kaṁ dharmam anupaśyasi ॥

पाण्डवैर्निहतैः संख्ये पुत्रैर्वापि महाबलैः । यद्विन्देथाः सुखं राजंस्तद्ब्रूहि भरतर्षभ ॥

pāṇḍavair nihataiḥ saṁkhye putrair vāpi mahābalaiḥ । yad vindethāḥ sukhaṁ rājaṁs tad brūhi bharatarṣabha ॥

शूराश्च हि कृतास्त्राश्च सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणः । पाण्डवास्तावकाश्चैव तान्रक्ष महतो भयात् ॥

śūrāś ca hi kr̥tāstrāś ca sarve yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ । pāṇḍavās tāvakāś caiva tān rakṣa mahato bhayāt ॥

न पश्येम कुरून्सर्वान्पाण्डवांश्चैव संयुगे । क्षीणानुभयतः शूरान्रथेभ्यो रथिभिर्हतान् ॥

na paśyema kurūn sarvān pāṇḍavāṁś caiva saṁyuge । kṣīṇān ubhayataḥ śūrān rathebhyo rathibhir hatān ॥

समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तम । अमर्षवशमापन्ना नाशयेयुरिमाः प्रजाः ॥

samavetāḥ pr̥thivyāṁ hi rājāno rājasattama । amarṣavaśam āpannā nāśayeyur imāḥ prajāḥ ॥

त्राहि राजन्निमं लोकं न नश्येयुरिमाः प्रजाः । त्वयि प्रकृतिमापन्ने शेषं स्यात्कुरुनन्दन ॥

trāhi rājann imaṁ lokaṁ na naśyeyur imāḥ prajāḥ । tvayi prakr̥tim āpanne śeṣaṁ syāt kurunandana ॥

शुक्ला वदान्या ह्रीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः । अन्योन्यसचिवा राजंस्तान्पाहि महतो भयात् ॥

śuklā vadānyā hrīmanta āryāḥ puṇyābhijātayaḥ । anyonyasacivā rājaṁs tān pāhi mahato bhayāt ॥

शिवेनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम् । सह भुक्त्वा च पीत्वा च प्रतियान्तु यथागृहम् ॥

śiveneme bhūmipālāḥ samāgamya parasparam । saha bhuktvā ca pītvā ca pratiyāntu yathāgr̥ham ॥

सुवाससः स्रग्विणश्च सत्कृत्य भरतर्षभ । अमर्षांश्च निराकृत्य वैराणि च परंतप ॥

suvāsasaḥ sragviṇaś ca satkr̥tya bharatarṣabha । amarṣāṁś ca nirākr̥tya vairāṇi ca paraṁtapa ॥

हार्दं यत्पाण्डवेष्वासीत्प्राप्तेऽस्मिन्नायुषः क्षये । तदेव ते भवत्वद्य शश्वच्च भरतर्षभ ॥

hārdaṁ yat pāṇḍaveṣv āsīt prāpte ’sminn āyuṣaḥ kṣaye । tad eva te bhavatv adya śaśvac ca bharatarṣabha ॥

बाला विहीनाः पित्रा ते त्वयैव परिवर्धिताः । तान्पालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ ॥

bālā vihīnāḥ pitrā te tvayaiva parivardhitāḥ । tān pālaya yathānyāyaṁ putrāṁś ca bharatarṣabha ॥

भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतः । मा ते धर्मस्तथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ ॥

bhavataiva hi rakṣyās te vyasaneṣu viśeṣataḥ । mā te dharmas tathaivārtho naśyeta bharatarṣabha ॥

आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्नभिवाद्य प्रसाद्य च । भवतः शासनाद्दुःखमनुभूतं सहानुगैः ॥

āhus tvāṁ pāṇḍavā rājann abhivādya prasādya ca । bhavataḥ śāsanād duḥkham anubhūtaṁ sahānugaiḥ ॥

द्वादशेमानि वर्षाणि वने निर्व्युषितानि नः । त्रयोदशं तथाज्ञातैः सजने परिवत्सरम् ॥

dvādaśemāni varṣāṇi vane nirvyuṣitāni naḥ । trayodaśaṁ tathājñātaiḥ sajane parivatsaram ॥

स्थाता नः समये तस्मिन्पितेति कृतनिश्चयाः । नाहास्म समयं तात तच्च नो ब्राह्मणा विदुः ॥

sthātā naḥ samaye tasmin piteti kr̥taniścayāḥ । nāhāsma samayaṁ tāta tac ca no brāhmaṇā viduḥ ॥

तस्मिन्नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभ । नित्यं संक्लेशिता राजन्स्वराज्यांशं लभेमहि ॥

tasmin naḥ samaye tiṣṭha sthitānāṁ bharatarṣabha । nityaṁ saṁkleśitā rājan svarājyāṁśaṁ labhemahi ॥

त्वं धर्ममर्थं युञ्जानः सम्यङ्नस्त्रातुमर्हसि । गुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्ष्महे ॥

tvaṁ dharmam arthaṁ yuñjānaḥ samyaṅ nas trātum arhasi । gurutvaṁ bhavati prekṣya bahūn kleśāṁs titikṣmahe ॥

स भवान्मातृपितृवदस्मासु प्रतिपद्यताम् । गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत ॥

sa bhavān mātr̥pitr̥vad asmāsu pratipadyatām । guror garīyasī vr̥ttir yā ca śiṣyasya bhārata ॥

पित्रा स्थापयितव्या हि वयमुत्पथमास्थिताः । संस्थापय पथिष्वस्मांस्तिष्ठ राजन्स्ववर्त्मनि ॥

pitrā sthāpayitavyā hi vayam utpatham āsthitāḥ । saṁsthāpaya pathiṣv asmāṁs tiṣṭha rājan svavartmani ॥

आहुश्चेमां परिषदं पुत्रास्ते भरतर्षभ । धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तमसांप्रतम् ॥

āhuś cemāṁ pariṣadaṁ putrās te bharatarṣabha । dharmajñeṣu sabhāsatsu neha yuktam asāṁpratam ॥

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च । हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥

yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṁ yatrānr̥tena ca । hanyate prekṣamāṇānāṁ hatās tatra sabhāsadaḥ ॥

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते । न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः । धर्म एतानारुजति यथा नद्यनुकूलजान् ॥

viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṁ yatra prapadyate । na cāsya śalyaṁ kr̥ntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ । dharma etān ārujati yathā nady anukūlajān ॥

ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसते । ते सत्यमाहुर्धर्मं च न्याय्यं च भरतर्षभ ॥

ye dharmam anupaśyantas tūṣṇīṁ dhyāyanta āsate । te satyam āhur dharmaṁ ca nyāyyaṁ ca bharatarṣabha ॥

शक्यं किमन्यद्वक्तुं ते दानादन्यज्जनेश्वर । ब्रुवन्तु वा महीपालाः सभायां ये समासते । धर्मार्थौ संप्रधार्यैव यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

śakyaṁ kim anyad vaktuṁ te dānād anyaj janeśvara । bruvantu vā mahīpālāḥ sabhāyāṁ ye samāsate । dharmārthau saṁpradhāryaiva yadi satyaṁ bravīmy aham ॥

प्रमुञ्चेमान्मृत्युपाशात्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभ । प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशमन्वगाः ॥

pramuñcemān mr̥tyupāśāt kṣatriyān kṣatriyarṣabha । praśāmya bharataśreṣṭha mā manyuvaśam anvagāḥ ॥

पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांशं पाण्डवेभ्यो यथोचितम् । ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुङ्क्ष्व भोगान्परंतप ॥

pitryaṁ tebhyaḥ pradāyāṁśaṁ pāṇḍavebhyo yathocitam । tataḥ saputraḥ siddhārtho bhuṅkṣva bhogān paraṁtapa ॥

अजातशत्रुं जानीषे स्थितं धर्मे सतां सदा । सपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप ॥

ajātaśatruṁ jānīṣe sthitaṁ dharme satāṁ sadā । saputre tvayi vr̥ttiṁ ca vartate yāṁ narādhipa ॥

दाहितश्च निरस्तश्च त्वामेवोपाश्रितः पुनः । इन्द्रप्रस्थं त्वयैवासौ सपुत्रेण विवासितः ॥

dāhitaś ca nirastaś ca tvām evopāśritaḥ punaḥ । indraprasthaṁ tvayaivāsau saputreṇa vivāsitaḥ ॥

स तत्र निवसन्सर्वान्वशमानीय पार्थिवान् । त्वन्मुखानकरोद्राजन्न च त्वामत्यवर्तत ॥

sa tatra nivasan sarvān vaśam ānīya pārthivān । tvanmukhān akarod rājan na ca tvām atyavartata ॥

तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षता । राष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः ॥

tasyaivaṁ vartamānasya saubalena jihīrṣatā । rāṣṭrāṇi dhanadhānyaṁ ca prayuktaḥ paramopadhiḥ ॥

स तामवस्थां संप्राप्य कृष्णां प्रेक्ष्य सभागताम् । क्षत्रधर्मादमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः ॥

sa tām avasthāṁ saṁprāpya kr̥ṣṇāṁ prekṣya sabhāgatām । kṣatradharmād ameyātmā nākampata yudhiṣṭhiraḥ ॥

अहं तु तव तेषां च श्रेय इच्छामि भारत । धर्मादर्थात्सुखाच्चैव मा राजन्नीनशः प्रजाः ॥

ahaṁ tu tava teṣāṁ ca śreya icchāmi bhārata । dharmād arthāt sukhāc caiva mā rājan nīnaśaḥ prajāḥ ॥

अनर्थमर्थं मन्वाना अर्थं वानर्थमात्मनः । लोभेऽतिप्रसृतान्पुत्रान्निगृह्णीष्व विशां पते ॥

anartham arthaṁ manvānā arthaṁ vānartham ātmanaḥ । lobhe ’tiprasr̥tān putrān nigr̥hṇīṣva viśāṁ pate ॥

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिंदमाः । यत्ते पथ्यतमं राजंस्तस्मिंस्तिष्ठ परंतप ॥

sthitāḥ śuśrūṣituṁ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṁdamāḥ । yat te pathyatamaṁ rājaṁs tasmiṁs tiṣṭha paraṁtapa ॥

तद्वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन् । न तत्र कश्चिद्वक्तुं हि वाचं प्राक्रामदग्रतः ॥

tad vākyaṁ pārthivāḥ sarve hr̥dayaiḥ samapūjayan । na tatra kaś cid vaktuṁ hi vācaṁ prākrāmad agrataḥ ॥