Adhyāya 73

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्निव । अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपगतं वचः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasann iva । abhūtapūrvaṁ bhīmasya mārdavopagataṁ vacaḥ ॥

गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमिव पावके । मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम् ॥

girer iva laghutvaṁ tac chītatvam iva pāvake । matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vr̥kodaram ॥

संतेजयंस्तदा वाग्भिर्मातरिश्वेव पावकम् । उवाच भीममासीनं कृपयाभिपरिप्लुतम् ॥

saṁtejayaṁs tadā vāgbhir mātariśveva pāvakam । uvāca bhīmam āsīnaṁ kr̥payābhipariplutam ॥

त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि । वधाभिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रान्मिमर्दिषुः ॥

tvam anyadā bhīmasena yuddham eva praśaṁsasi । vadhābhinandinaḥ krūrān dhārtarāṣṭrān mimardiṣuḥ ॥

न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परंतप । घोरामशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे ॥

na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe paraṁtapa । ghorām aśāntāṁ ruśatīṁ sadā vācaṁ prabhāṣase ॥

निःश्वसन्नग्निवर्णेन संतप्तः स्वेन मन्युना । अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः ॥

niḥśvasann agnivarṇena saṁtaptaḥ svena manyunā । apraśāntamanā bhīma sadhūma iva pāvakaḥ ॥

एकान्ते निष्टनञ्शेषे भारार्त इव दुर्बलः । अपि त्वां केचिदुन्मत्तं मन्यन्तेऽतद्विदो जनाः ॥

ekānte niṣṭanañ śeṣe bhārārta iva durbalaḥ । api tvāṁ ke cid unmattaṁ manyante ’tadvido janāḥ ॥

आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिभुजन्निव । निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि ॥

ārujya vr̥kṣān nirmūlān gajaḥ paribhujann iva । nighnan padbhiḥ kṣitiṁ bhīma niṣṭanan paridhāvasi ॥

नास्मिञ्जनेऽभिरमसे रहः क्षियसि पाण्डव । नान्यं निशि दिवा वापि कदाचिदभिनन्दसि ॥

nāsmiñ jane ’bhiramase rahaḥ kṣiyasi pāṇḍava । nānyaṁ niśi divā vāpi kadā cid abhinandasi ॥

अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्निव । जान्वोर्मूर्धानमाधाय चिरमास्से प्रमीलितः ॥

akasmāt smayamānaś ca rahasy āsse rudann iva । jānvor mūrdhānam ādhāya ciram āsse pramīlitaḥ ॥

भ्रुकुटिं च पुनः कुर्वन्नोष्ठौ च विलिहन्निव । अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम् ॥

bhrukuṭiṁ ca punaḥ kurvann oṣṭhau ca vilihann iva । abhīkṣṇaṁ dr̥śyase bhīma sarvaṁ tan manyukāritam ॥

यथा पुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् । यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान् ॥

yathā purastāt savitā dr̥śyate śukram uccaran । yathā ca paścān nirmukto dhruvaṁ paryeti raśmivān ॥

तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः । हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनममर्षणम् ॥

tathā satyaṁ bravīmy etan nāsti tasya vyatikramaḥ । hantāhaṁ gadayābhyetya duryodhanam amarṣaṇam ॥

इति स्म मध्ये भ्रातॄणां सत्येनालभसे गदाम् । तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्धीयतेऽद्य परंतप ॥

iti sma madhye bhrātr̥̄ṇāṁ satyenālabhase gadām । tasya te praśame buddhir dhīyate ’dya paraṁtapa ॥

अहो युद्धप्रतीपानि युद्धकाल उपस्थिते । पश्यसीवाप्रतीपानि किं त्वां भीर्भीम विन्दति ॥

aho yuddhapratīpāni yuddhakāla upasthite । paśyasīvāpratīpāni kiṁ tvāṁ bhīr bhīma vindati ॥

अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि । स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशममिच्छसि ॥

aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi । svapnānte jāgarānte ca tasmāt praśamam icchasi ॥

अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि । कश्मलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः ॥

aho nāśaṁsase kiṁ cit puṁstvaṁ klība ivātmani । kaśmalenābhipanno ’si tena te vikr̥taṁ manaḥ ॥

उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रविषीदति । ऊरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्प्रशममिच्छसि ॥

udvepate te hr̥dayaṁ manas te praviṣīdati । ūrustambhagr̥hīto ’si tasmāt praśamam icchasi ॥

अनित्यं किल मर्त्यस्य चित्तं पार्थ चलाचलम् । वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव ॥

anityaṁ kila martyasya cittaṁ pārtha calācalam । vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaler iva ॥

तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वागिव मानुषी । मनांसि पाण्डुपुत्राणां मज्जयत्यप्लवानिव ॥

tavaiṣā vikr̥tā buddhir gavāṁ vāg iva mānuṣī । manāṁsi pāṇḍuputrāṇāṁ majjayaty aplavān iva ॥

इदं मे महदाश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम् । यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः ॥

idaṁ me mahad āścaryaṁ parvatasyeva sarpaṇam । yad īdr̥śaṁ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṁ vacaḥ ॥

स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत । उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव ॥

sa dr̥ṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata । uttiṣṭhasva viṣādaṁ mā kr̥thā vīra sthiro bhava ॥

न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिंदम । यदोजसा न लभते क्षत्रियो न तदश्नुते ॥

na caitad anurūpaṁ te yat te glānir ariṁdama । yad ojasā na labhate kṣatriyo na tad aśnute ॥