Adhyāya 70

वैशंपायन उवाच । संजये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः । अभ्यभाषत दाशार्हमृषभं सर्वसात्वताम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saṁjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । abhyabhāṣata dāśārham r̥ṣabhaṁ sarvasātvatām ॥

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मे जनार्दन । न च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत् ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāpto mitrāṇāṁ me janārdana । na ca tvad anyaṁ paśyāmi yo na āpatsu tārayet ॥

त्वां हि माधव संश्रित्य निर्भया मोहदर्पितम् । धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वमंशमनुयुञ्ज्महे ॥

tvāṁ hi mādhava saṁśritya nirbhayā mohadarpitam । dhārtarāṣṭraṁ sahāmātyaṁ svam aṁśam anuyuñjmahe ॥

यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिंदम । तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात् ॥

yathā hi sarvāsv āpatsu pāsi vr̥ṣṇīn ariṁdama । tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhy asmān mahato bhayāt ॥

भगवानुवाच । अयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् । करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत ॥

bhagavān uvāca । ayam asmi mahābāho brūhi yat te vivakṣitam । kariṣyāmi hi tat sarvaṁ yat tvaṁ vakṣyasi bhārata ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम् । एतद्धि सकलं कृष्ण संजयो मां यदब्रवीत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ te dhr̥tarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam । etad dhi sakalaṁ kr̥ṣṇa saṁjayo māṁ yad abravīt ॥

तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरः । यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन् ॥

tan mataṁ dhr̥tarāṣṭrasya so ’syātmā vivr̥tāntaraḥ । yathoktaṁ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syād anyathā bruvan ॥

अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति । लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः ॥

apradānena rājyasya śāntim asmāsu mārgati । lubdhaḥ pāpena manasā carann asamam ātmanaḥ ॥

यत्तद्द्वादश वर्षाणि वने निर्व्युषिता वयम् । छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥

yat tad dvādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayam । chadmanā śaradaṁ caikāṁ dhr̥tarāṣṭrasya śāsanāt ॥

स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभो । नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः ॥

sthātā naḥ samaye tasmin dhr̥tarāṣṭra iti prabho । nāhāsma samayaṁ kr̥ṣṇa tad dhi no brāhmaṇā viduḥ ॥

वृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति । पश्यन्वा पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनम् ॥

vr̥ddho rājā dhr̥tarāṣṭraḥ svadharmaṁ nānupaśyati । paśyan vā putragr̥ddhitvān mandasyānveti śāsanam ॥

सुयोधनमते तिष्ठन्राजास्मासु जनार्दन । मिथ्या चरति लुब्धः संश्चरन्प्रियमिवात्मनः ॥

suyodhanamate tiṣṭhan rājāsmāsu janārdana । mithyā carati lubdhaḥ saṁś caran priyam ivātmanaḥ ॥

इतो दुःखतरं किं नु यत्राहं मातरं ततः । संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन ॥

ito duḥkhataraṁ kiṁ nu yatrāhaṁ mātaraṁ tataḥ । saṁvidhātuṁ na śaknomi mitrāṇāṁ vā janārdana ॥

काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन । भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया ॥

kāśibhiś cedipāñcālair matsyaiś ca madhusūdana । bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vr̥tā mayā ॥

कुशस्थलं वृकस्थलमासन्दी वारणावतम् । अवसानं च गोविन्द किंचिदेवात्र पञ्चमम् ॥

kuśasthalaṁ vr̥kasthalam āsandī vāraṇāvatam । avasānaṁ ca govinda kiṁ cid evātra pañcamam ॥

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा । वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन् ॥

pañca nas tāta dīyantāṁ grāmā vā nagarāṇi vā । vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan ॥

न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते । स्वाम्यमात्मनि मत्वासावतो दुःखतरं नु किम् ॥

na ca tān api duṣṭātmā dhārtarāṣṭro ’numanyate । svāmyam ātmani matvāsāv ato duḥkhataraṁ nu kim ॥

कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृध्यतः । लोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियम् ॥

kule jātasya vr̥ddhasya paravitteṣu gr̥dhyataḥ । lobhaḥ prajñānam āhanti prajñā hanti hatā hriyam ॥

ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् । श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्यास्वता वधः ॥

hrīr hatā bādhate dharmaṁ dharmo hanti hataḥ śriyam । śrīr hatā puruṣaṁ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ ॥

अस्वतो हि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदर्त्विजः । अपुष्पादफलाद्वृक्षाद्यथा तात पतत्रिणः ॥

asvato hi nivartante jñātayaḥ suhr̥dartvijaḥ । apuṣpād aphalād vr̥kṣād yathā tāta patatriṇaḥ ॥

एतच्च मरणं तात यदस्मात्पतितादिव । ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्त्वादिवासवः ॥

etac ca maraṇaṁ tāta yad asmāt patitād iva । jñātayo vinivartante pretasattvād ivāsavaḥ ॥

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् । यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ॥

nātaḥ pāpīyasīṁ kāṁ cid avasthāṁ śambaro ’bravīt । yatra naivādya na prātar bhojanaṁ pratidr̥śyate ॥

धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम् । जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः ॥

dhanam āhuḥ paraṁ dharmaṁ dhane sarvaṁ pratiṣṭhitam । jīvanti dhanino loke mr̥tā ye tv adhanā narāḥ ॥

ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमाश्रिताः । ते धर्ममर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम् ॥

ye dhanād apakarṣanti naraṁ svabalam āśritāḥ । te dharmam arthaṁ kāmaṁ ca pramathnanti naraṁ ca tam ॥

एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः । ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः ॥

etām avasthāṁ prāpyaike maraṇaṁ vavrire janāḥ । grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ ॥

उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम् । दास्यमेके निगच्छन्ति परेषामर्थहेतुना ॥

unmādam eke puṣyanti yānty anye dviṣatāṁ vaśam । dāsyam eke nigacchanti pareṣām arthahetunā ॥

आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी । श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः ॥

āpad evāsya maraṇāt puruṣasya garīyasī । śriyo vināśas tad dhy asya nimittaṁ dharmakāmayoḥ ॥

यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्म तत् । समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन ॥

yad asya dharmyaṁ maraṇaṁ śāśvataṁ lokavartma tat । samantāt sarvabhūtānāṁ na tad atyeti kaś cana ॥

न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः । यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः ॥

na tathā bādhyate kr̥ṣṇa prakr̥tyā nirdhano janaḥ । yathā bhadrāṁ śriyaṁ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ ॥

स तदात्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत् । सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन ॥

sa tadātmāparādhena saṁprāpto vyasanaṁ mahat । sendrān garhayate devān nātmānaṁ ca kathaṁ cana ॥

न चास्मिन्सर्वशास्त्राणि प्रतरन्ति निगर्हणाम् । सोऽभिक्रुध्यति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति ॥

na cāsmin sarvaśāstrāṇi prataranti nigarhaṇām । so ’bhikrudhyati bhr̥tyānāṁ suhr̥daś cābhyasūyati ॥

तं तदा मन्युरेवैति स भूयः संप्रमुह्यति । स मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते ॥

taṁ tadā manyur evaiti sa bhūyaḥ saṁpramuhyati । sa mohavaśam āpannaḥ krūraṁ karma niṣevate ॥

पापकर्मात्ययायैव संकरं तेन पुष्यति । संकरो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम् ॥

pāpakarmātyayāyaiva saṁkaraṁ tena puṣyati । saṁkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām ॥

न चेत्प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति । तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुर्न रिष्यति ॥

na cet prabudhyate kr̥ṣṇa narakāyaiva gacchati । tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣur na riṣyati ॥

प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते । शास्त्रनित्यः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम् ॥

prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇy evānvavekṣate । śāstranityaḥ punar dharmaṁ tasya hrīr aṅgam uttamam ॥

ह्रीमान्हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते । श्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः ॥

hrīmān hi pāpaṁ pradveṣṭi tasya śrīr abhivardhate । śrīmān sa yāvad bhavati tāvad bhavati pūruṣaḥ ॥

धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा । नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापेषु वर्तते ॥

dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā । nādharme kurute buddhiṁ na ca pāpeṣu vartate ॥

अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान् । नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः ॥

ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān । nāsyādhikāro dharme ’sti yathā śūdras tathaiva saḥ ॥

ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च । तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम् ॥

hrīmān avati devāṁś ca pitr̥̄n ātmānam eva ca । tenāmr̥tatvaṁ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām ॥

तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन । यथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः ॥

tad idaṁ mayi te dr̥ṣṭaṁ pratyakṣaṁ madhusūdana । yathā rājyāt paribhraṣṭo vasāmi vasatīr imāḥ ॥

ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित् । अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत् ॥

te vayaṁ na śriyaṁ hātum alaṁ nyāyena kena cit । atra no yatamānānāṁ vadhaś ced api sādhu tat ॥

तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधव । प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्नुवीमहि ॥

tatra naḥ prathamaḥ kalpo yad vayaṁ te ca mādhava । praśāntāḥ samabhūtāś ca śriyaṁ tām aśnuvīmahi ॥

तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया । यद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यशीमहि ॥

tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayā । yad vayaṁ kauravān hatvā tāni rāṣṭrāṇy aśīmahi ॥

ये पुनः स्युरसंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः । तेषामप्यवधः कार्यः किं पुनर्ये स्युरीदृशाः ॥

ye punaḥ syur asaṁbaddhā anāryāḥ kr̥ṣṇa śatravaḥ । teṣām apy avadhaḥ kāryaḥ kiṁ punar ye syur īdr̥śāḥ ॥

ज्ञातयश्च हि भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः । तेषां वधोऽतिपापीयान्किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम् ॥

jñātayaś ca hi bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaś ca naḥ । teṣāṁ vadho ’tipāpīyān kiṁ nu yuddhe ’sti śobhanam ॥

पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबान्धवाः । स नः स्वधर्मोऽधर्मो वा वृत्तिरन्या विगर्हिता ॥

pāpaḥ kṣatriyadharmo ’yaṁ vayaṁ ca kṣatrabāndhavāḥ । sa naḥ svadharmo ’dharmo vā vr̥ttir anyā vigarhitā ॥

शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्या विपणिजीविनः । वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥

śūdraḥ karoti śuśrūṣāṁ vaiśyā vipaṇijīvinaḥ । vayaṁ vadhena jīvāmaḥ kapālaṁ brāhmaṇair vr̥tam ॥

क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति । श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः ॥

kṣatriyaḥ kṣatriyaṁ hanti matsyo matsyena jīvati । śvā śvānaṁ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ ॥

युद्धे कृष्ण कलिर्नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे । बलं तु नीतिमात्राय हठे जयपराजयौ ॥

yuddhe kr̥ṣṇa kalir nityaṁ prāṇāḥ sīdanti saṁyuge । balaṁ tu nītimātrāya haṭhe jayaparājayau ॥

नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा । नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वापि यदूत्तम ॥

nātmacchandena bhūtānāṁ jīvitaṁ maraṇaṁ tathā । nāpy akāle sukhaṁ prāpyaṁ duḥkhaṁ vāpi yadūttama ॥

एको ह्यपि बहून्हन्ति घ्नन्त्येकं बहवोऽप्युत । शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम् ॥

eko hy api bahūn hanti ghnanty ekaṁ bahavo ’py uta । śūraṁ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam ॥

जयश्चैवोभयोर्दृष्ट उभयोश्च पराजयः । तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ ॥

jayaś caivobhayor dr̥ṣṭa ubhayoś ca parājayaḥ । tathaivāpacayo dr̥ṣṭo vyapayāne kṣayavyayau ॥

सर्वथा वृजिनं युद्धं को घ्नन्न प्रतिहन्यते । हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ ॥

sarvathā vr̥jinaṁ yuddhaṁ ko ghnan na pratihanyate । hatasya ca hr̥ṣīkeśa samau jayaparājayau ॥

पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते । यस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्याप्यपचयो ध्रुवम् ॥

parājayaś ca maraṇān manye naiva viśiṣyate । yasya syād vijayaḥ kr̥ṣṇa tasyāpy apacayo dhruvam ॥

अन्ततो दयितं घ्नन्ति केचिदप्यपरे जनाः । तस्याङ्ग बलहीनस्य पुत्रान्भ्रातॄनपश्यतः । निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते ॥

antato dayitaṁ ghnanti ke cid apy apare janāḥ । tasyāṅga balahīnasya putrān bhrātr̥̄n apaśyataḥ । nirvedo jīvite kr̥ṣṇa sarvataś copajāyate ॥

ये ह्येव वीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः । त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः ॥

ye hy eva vīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ । ta eva yuddhe hanyante yavīyān mucyate janaḥ ॥

हत्वाप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन । अनुबन्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते ॥

hatvāpy anuśayo nityaṁ parān api janārdana । anubandhaś ca pāpo ’tra śeṣaś cāpy avaśiṣyate ॥

शेषो हि बलमासाद्य न शेषमवशेषयेत् । सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया ॥

śeṣo hi balam āsādya na śeṣam avaśeṣayet । sarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā ॥

जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः । सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ ॥

jayo vairaṁ prasr̥jati duḥkham āste parājitaḥ । sukhaṁ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau ॥

जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा । अनिर्वृतेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ॥

jātavairaś ca puruṣo duḥkhaṁ svapiti nityadā । anirvr̥tena manasā sasarpa iva veśmani ॥

उत्सादयति यः सर्वं यशसा स वियुज्यते । अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति ॥

utsādayati yaḥ sarvaṁ yaśasā sa viyujyate । akīrtiṁ sarvabhūteṣu śāśvatīṁ sa niyacchati ॥

न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालकृतान्यपि । आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चोत्पद्यते कुले ॥

na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakālakr̥tāny api । ākhyātāraś ca vidyante pumāṁś cotpadyate kule ॥

न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति । हविषाग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते ॥

na cāpi vairaṁ vaireṇa keśava vyupaśāmyati । haviṣāgnir yathā kr̥ṣṇa bhūya evābhivardhate ॥

अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः । अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः ॥

ato ’nyathā nāsti śāntir nityam antaram antataḥ । antaraṁ lipsamānānām ayaṁ doṣo nirantaraḥ ॥

पौरुषेयो हि बलवानाधिर्हृदयबाधनः । तस्य त्यागेन वा शान्तिर्निवृत्त्या मनसोऽपि वा ॥

pauruṣeyo hi balavān ādhir hr̥dayabādhanaḥ । tasya tyāgena vā śāntir nivr̥ttyā manaso ’pi vā ॥

अथ वा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन । फलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यात्तन्नृशंसतरं भवेत् ॥

atha vā mūlaghātena dviṣatāṁ madhusūdana । phalanirvr̥ttir iddhā syāt tan nr̥śaṁsataraṁ bhavet ॥

या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सः । संशयाच्च समुच्छेदाद्द्विषतामात्मनस्तथा ॥

yā tu tyāgena śāntiḥ syāt tad r̥te vadha eva saḥ । saṁśayāc ca samucchedād dviṣatām ātmanas tathā ॥

न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम् । अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी ॥

na ca tyaktuṁ tad icchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam । atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī ॥

सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम् । सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धमपराक्रमम् ॥

sarvathā yatamānānām ayuddham abhikāṅkṣatām । sāntve pratihate yuddhaṁ prasiddham aparākramam ॥

प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते । तच्छुनामिव गोपादे पण्डितैरुपलक्षितम् ॥

pratighātena sāntvasya dāruṇaṁ saṁpravartate । tac chunām iva gopāde paṇḍitair upalakṣitam ॥

लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडः प्रतिरावो विवर्तनम् । दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते ॥

lāṅgūlacālanaṁ kṣveḍaḥ pratirāvo vivartanam । dantadarśanam ārāvas tato yuddhaṁ pravartate ॥

तत्र यो बलवान्कृष्ण जित्वा सोऽत्ति तदामिषम् । एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन ॥

tatra yo balavān kr̥ṣṇa jitvā so ’tti tad āmiṣam । evam eva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaś cana ॥

सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम् । अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः ॥

sarvathā tv etad ucitaṁ durbaleṣu balīyasām । anādaro virodhaś ca praṇipātī hi durbalaḥ ॥

पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हति । तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन ॥

pitā rājā ca vr̥ddhaś ca sarvathā mānam arhati । tasmān mānyaś ca pūjyaś ca dhr̥tarāṣṭro janārdana ॥

पुत्रस्नेहस्तु बलवान्धृतराष्ट्रस्य माधव । स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति ॥

putrasnehas tu balavān dhr̥tarāṣṭrasya mādhava । sa putravaśam āpannaḥ praṇipātaṁ prahāsyati ॥

तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम् । कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव ॥

tatra kiṁ manyase kr̥ṣṇa prāptakālam anantaram । katham arthāc ca dharmāc ca na hīyemahi mādhava ॥

ईदृशे ह्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन्कमन्यं मधुसूदन । उपसंप्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम ॥

īdr̥śe hy arthakr̥cchre ’smin kam anyaṁ madhusūdana । upasaṁpraṣṭum arhāmi tvām r̥te puruṣottama ॥

प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् । को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक्सर्वनिश्चयवित्सुहृत् ॥

priyaś ca priyakāmaś ca gatijñaḥ sarvakarmaṇām । ko hi kr̥ṣṇāsti nas tvādr̥k sarvaniścayavit suhr̥t ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः । उभयोरेव वामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājaṁ janārdanaḥ । ubhayor eva vām arthe yāsyāmi kurusaṁsadam ॥

शमं तत्र लभेयं चेद्युष्मदर्थमहापयन् । पुण्यं मे सुमहद्राजंश्चरितं स्यान्महाफलम् ॥

śamaṁ tatra labheyaṁ ced yuṣmadartham ahāpayan । puṇyaṁ me sumahad rājaṁś caritaṁ syān mahāphalam ॥

मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान्कुरुसृञ्जयान् । पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम् ॥

mocayeyaṁ mr̥tyupāśāt saṁrabdhān kurusr̥ñjayān । pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṁś ca sarvāṁ ca pr̥thivīm imām ॥

युधिष्ठिर उवाच । न ममैतन्मतं कृष्ण यत्त्वं यायाः कुरून्प्रति । सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na mamaitan mataṁ kr̥ṣṇa yat tvaṁ yāyāḥ kurūn prati । suyodhanaḥ sūktam api na kariṣyati te vacaḥ ॥

समेतं पार्थिवं क्षत्रं सुयोधनवशानुगम् । तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये ॥

sametaṁ pārthivaṁ kṣatraṁ suyodhanavaśānugam । teṣāṁ madhyāvataraṇaṁ tava kr̥ṣṇa na rocaye ॥

न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम् । न च सर्वामरैश्वर्यं तव रोधेन माधव ॥

na hi naḥ prīṇayed dravyaṁ na devatvaṁ kutaḥ sukham । na ca sarvāmaraiśvaryaṁ tava rodhena mādhava ॥

भगवानुवाच । जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम् । अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षिताम् ॥

bhagavān uvāca । jānāmy etāṁ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām । avācyās tu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitām ॥

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ । kruddhasya pramukhe sthātuṁ siṁhasyevetare mr̥gāḥ ॥

अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम् । निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः ॥

atha cet te pravarteran mayi kiṁ cid asāṁpratam । nirdaheyaṁ kurūn sarvān iti me dhīyate matiḥ ॥

न जातु गमनं तत्र भवेत्पार्थ निरर्थकम् । अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता ॥

na jātu gamanaṁ tatra bhavet pārtha nirarthakam । arthaprāptiḥ kadā cit syād antato vāpy avācyatā ॥

युधिष्ठिर उवाच । यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान् । कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yat tubhyaṁ rocate kr̥ṣṇa svasti prāpnuhi kauravān । kr̥tārthaṁ svastimantaṁ tvāṁ drakṣyāmi punarāgatam ॥

विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भारताञ्शमयेः प्रभो । यथा सर्वे सुमनसः सह स्यामः सुचेतसः ॥

viṣvaksena kurūn gatvā bhāratāñ śamayeḥ prabho । yathā sarve sumanasaḥ saha syāmaḥ sucetasaḥ ॥

भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः । सौहृदेनाविशङ्क्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये ॥

bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsor mama ca priyaḥ । sauhr̥denāviśaṅkyo ’si svasti prāpnuhi bhūtaye ॥

अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थं वेत्थ भाषितम् । यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः ॥

asmān vettha parān vettha vetthārthaṁ vettha bhāṣitam । yad yad asmaddhitaṁ kr̥ṣṇa tat tad vācyaḥ suyodhanaḥ ॥

यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः । तत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत् ॥

yad yad dharmeṇa saṁyuktam upapadyed dhitaṁ vacaḥ । tat tat keśava bhāṣethāḥ sāntvaṁ vā yadi vetarat ॥