Adhyāya 187

राम उवाच । प्रत्यक्षमेतल्लोकानां सर्वेषामेव भामिनि । यथा मया परं शक्त्या कृतं वै पौरुषं महत् ॥

rāma uvāca । pratyakṣam etal lokānāṁ sarveṣām eva bhāmini । yathā mayā paraṁ śaktyā kr̥taṁ vai pauruṣaṁ mahat ॥

न चैव युधि शक्नोमि भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् । विशेषयितुमत्यर्थमुत्तमास्त्राणि दर्शयन् ॥

na caiva yudhi śaknomi bhīṣmaṁ śastrabhr̥tāṁ varam । viśeṣayitum atyartham uttamāstrāṇi darśayan ॥

एषा मे परमा शक्तिरेतन्मे परमं बलम् । यथेष्टं गम्यतां भद्रे किमन्यद्वा करोमि ते ॥

eṣā me paramā śaktir etan me paramaṁ balam । yatheṣṭaṁ gamyatāṁ bhadre kim anyad vā karomi te ॥

भीष्ममेव प्रपद्यस्व न तेऽन्या विद्यते गतिः । निर्जितो ह्यस्मि भीष्मेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता ॥

bhīṣmam eva prapadyasva na te ’nyā vidyate gatiḥ । nirjito hy asmi bhīṣmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा ततो रामो विनिःश्वस्य महामनाः । तूष्णीमासीत्तदा कन्या प्रोवाच भृगुनन्दनम् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā tato rāmo viniḥśvasya mahāmanāḥ । tūṣṇīm āsīt tadā kanyā provāca bhr̥gunandanam ॥

भगवन्नेवमेवैतद्यथाह भगवांस्तथा । अजेयो युधि भीष्मोऽयमपि देवैरुदारधीः ॥

bhagavann evam evaitad yathāha bhagavāṁs tathā । ajeyo yudhi bhīṣmo ’yam api devair udāradhīḥ ॥

यथाशक्ति यथोत्साहं मम कार्यं कृतं त्वया । अनिधाय रणे वीर्यमस्त्राणि विविधानि च ॥

yathāśakti yathotsāhaṁ mama kāryaṁ kr̥taṁ tvayā । anidhāya raṇe vīryam astrāṇi vividhāni ca ॥

न चैष शक्यते युद्धे विशेषयितुमन्ततः । न चाहमेनं यास्यामि पुनर्भीष्मं कथंचन ॥

na caiṣa śakyate yuddhe viśeṣayitum antataḥ । na cāham enaṁ yāsyāmi punar bhīṣmaṁ kathaṁ cana ॥

गमिष्यामि तु तत्राहं यत्र भीष्मं तपोधन । समरे पातयिष्यामि स्वयमेव भृगूद्वह ॥

gamiṣyāmi tu tatrāhaṁ yatra bhīṣmaṁ tapodhana । samare pātayiṣyāmi svayam eva bhr̥gūdvaha ॥

एवमुक्त्वा ययौ कन्या रोषव्याकुललोचना । तपसे धृतसंकल्पा मम चिन्तयती वधम् ॥

evam uktvā yayau kanyā roṣavyākulalocanā । tapase dhr̥tasaṁkalpā mama cintayatī vadham ॥

ततो महेन्द्रं सह तैर्मुनिभिर्भृगुसत्तमः । यथागतं ययौ रामो मामुपामन्त्र्य भारत ॥

tato mahendraṁ saha tair munibhir bhr̥gusattamaḥ । yathāgataṁ yayau rāmo mām upāmantrya bhārata ॥

ततोऽहं रथमारुह्य स्तूयमानो द्विजातिभिः । प्रविश्य नगरं मात्रे सत्यवत्यै न्यवेदयम् । यथावृत्तं महाराज सा च मां प्रत्यनन्दत ॥

tato ’haṁ ratham āruhya stūyamāno dvijātibhiḥ । praviśya nagaraṁ mātre satyavatyai nyavedayam । yathāvr̥ttaṁ mahārāja sā ca māṁ pratyanandata ॥

पुरुषांश्चादिशं प्राज्ञान्कन्यावृत्तान्तकर्मणि । दिवसे दिवसे ह्यस्या गतजल्पितचेष्टितम् । प्रत्याहरंश्च मे युक्ताः स्थिताः प्रियहिते मम ॥

puruṣāṁś cādiśaṁ prājñān kanyāvr̥ttāntakarmaṇi । divase divase hy asyā gatajalpitaceṣṭitam । pratyāharaṁś ca me yuktāḥ sthitāḥ priyahite mama ॥

यदैव हि वनं प्रायात्कन्या सा तपसे धृता । तदैव व्यथितो दीनो गतचेता इवाभवम् ॥

yadaiva hi vanaṁ prāyāt kanyā sā tapase dhr̥tā । tadaiva vyathito dīno gatacetā ivābhavam ॥

न हि मां क्षत्रियः कश्चिद्वीर्येण विजयेद्युधि । ऋते ब्रह्मविदस्तात तपसा संशितव्रतात् ॥

na hi māṁ kṣatriyaḥ kaś cid vīryeṇa vijayed yudhi । r̥te brahmavidas tāta tapasā saṁśitavratāt ॥

अपि चैतन्मया राजन्नारदेऽपि निवेदितम् । व्यासे चैव भयात्कार्यं तौ चोभौ मामवोचताम् ॥

api caitan mayā rājan nārade ’pi niveditam । vyāse caiva bhayāt kāryaṁ tau cobhau mām avocatām ॥

न विषादस्त्वया कार्यो भीष्म काशिसुतां प्रति । दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमुत्सहेत् ॥

na viṣādas tvayā kāryo bhīṣma kāśisutāṁ prati । daivaṁ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet ॥

सा तु कन्या महाराज प्रविश्याश्रममण्डलम् । यमुनातीरमाश्रित्य तपस्तेपेऽतिमानुषम् ॥

sā tu kanyā mahārāja praviśyāśramamaṇḍalam । yamunātīram āśritya tapas tepe ’timānuṣam ॥

निराहारा कृशा रूक्षा जटिला मलपङ्किनी । षण्मासान्वायुभक्षा च स्थाणुभूता तपोधना ॥

nirāhārā kr̥śā rūkṣā jaṭilā malapaṅkinī । ṣaṇ māsān vāyubhakṣā ca sthāṇubhūtā tapodhanā ॥

यमुनातीरमासाद्य संवत्सरमथापरम् । उदवासं निराहारा पारयामास भामिनी ॥

yamunātīram āsādya saṁvatsaram athāparam । udavāsaṁ nirāhārā pārayām āsa bhāminī ॥

शीर्णपर्णेन चैकेन पारयामास चापरम् । संवत्सरं तीव्रकोपा पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिता ॥

śīrṇaparṇena caikena pārayām āsa cāparam । saṁvatsaraṁ tīvrakopā pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitā ॥

एवं द्वादश वर्षाणि तापयामास रोदसी । निवर्त्यमानापि तु सा ज्ञातिभिर्नैव शक्यते ॥

evaṁ dvādaśa varṣāṇi tāpayām āsa rodasī । nivartyamānāpi tu sā jñātibhir naiva śakyate ॥

ततोऽगमद्वत्सभूमिं सिद्धचारणसेविताम् । आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम् ॥

tato ’gamad vatsabhūmiṁ siddhacāraṇasevitām । āśramaṁ puṇyaśīlānāṁ tāpasānāṁ mahātmanām ॥

तत्र पुण्येषु देशेषु साप्लुताङ्गी दिवानिशम् । व्यचरत्काशिकन्या सा यथाकामविचारिणी ॥

tatra puṇyeṣu deśeṣu sāplutāṅgī divāniśam । vyacarat kāśikanyā sā yathākāmavicāriṇī ॥

नन्दाश्रमे महाराज ततोलूकाश्रमे शुभे । च्यवनस्याश्रमे चैव ब्रह्मणः स्थान एव च ॥

nandāśrame mahārāja tatolūkāśrame śubhe । cyavanasyāśrame caiva brahmaṇaḥ sthāna eva ca ॥

प्रयागे देवयजने देवारण्येषु चैव ह । भोगवत्यां तथा राजन्कौशिकस्याश्रमे तथा ॥

prayāge devayajane devāraṇyeṣu caiva ha । bhogavatyāṁ tathā rājan kauśikasyāśrame tathā ॥

माण्डव्यस्याश्रमे राजन्दिलीपस्याश्रमे तथा । रामह्रदे च कौरव्य पैलगार्ग्यस्य चाश्रमे ॥

māṇḍavyasyāśrame rājan dilīpasyāśrame tathā । rāmahrade ca kauravya pailagārgyasya cāśrame ॥

एतेषु तीर्थेषु तदा काशिकन्या विशां पते । आप्लावयत गात्राणि तीव्रमास्थाय वै तपः ॥

eteṣu tīrtheṣu tadā kāśikanyā viśāṁ pate । āplāvayata gātrāṇi tīvram āsthāya vai tapaḥ ॥

तामब्रवीत्कौरवेय मम माता जलोत्थिता । किमर्थं क्लिश्यसे भद्रे तथ्यमेतद्ब्रवीहि मे ॥

tām abravīt kauraveya mama mātā jalotthitā । kimarthaṁ kliśyase bhadre tathyam etad bravīhi me ॥

सैनामथाब्रवीद्राजन्कृताञ्जलिरनिन्दिता । भीष्मो रामेण समरे न जितश्चारुलोचने ॥

sainām athābravīd rājan kr̥tāñjalir aninditā । bhīṣmo rāmeṇa samare na jitaś cārulocane ॥

कोऽन्यस्तमुत्सहेज्जेतुमुद्यतेषुं महीपतिम् । साहं भीष्मविनाशाय तपस्तप्स्ये सुदारुणम् ॥

ko ’nyas tam utsahej jetum udyateṣuṁ mahīpatim । sāhaṁ bhīṣmavināśāya tapas tapsye sudāruṇam ॥

चरामि पृथिवीं देवि यथा हन्यामहं नृपम् । एतद्व्रतफलं देहे परस्मिन्स्याद्यथा हि मे ॥

carāmi pr̥thivīṁ devi yathā hanyām ahaṁ nr̥pam । etad vrataphalaṁ dehe parasmin syād yathā hi me ॥

ततोऽब्रवीत्सागरगा जिह्मं चरसि भामिनि । नैष कामोऽनवद्याङ्गि शक्यः प्राप्तुं त्वयाबले ॥

tato ’bravīt sāgaragā jihmaṁ carasi bhāmini । naiṣa kāmo ’navadyāṅgi śakyaḥ prāptuṁ tvayābale ॥

यदि भीष्मविनाशाय काश्ये चरसि वै व्रतम् । व्रतस्था च शरीरं त्वं यदि नाम विमोक्ष्यसि । नदी भविष्यसि शुभे कुटिला वार्षिकोदका ॥

yadi bhīṣmavināśāya kāśye carasi vai vratam । vratasthā ca śarīraṁ tvaṁ yadi nāma vimokṣyasi । nadī bhaviṣyasi śubhe kuṭilā vārṣikodakā ॥

दुस्तीर्था चानभिज्ञेया वार्षिकी नाष्टमासिकी । भीमग्राहवती घोरा सर्वभूतभयंकरी ॥

dustīrthā cānabhijñeyā vārṣikī nāṣṭamāsikī । bhīmagrāhavatī ghorā sarvabhūtabhayaṁkarī ॥

एवमुक्त्वा ततो राजन्काशिकन्यां न्यवर्तत । माता मम महाभागा स्मयमानेव भामिनी ॥

evam uktvā tato rājan kāśikanyāṁ nyavartata । mātā mama mahābhāgā smayamāneva bhāminī ॥

कदाचिदष्टमे मासि कदाचिद्दशमे तथा । न प्राश्नीतोदकमपि पुनः सा वरवर्णिनी ॥

kadā cid aṣṭame māsi kadā cid daśame tathā । na prāśnītodakam api punaḥ sā varavarṇinī ॥

सा वत्सभूमिं कौरव्य तीर्थलोभात्ततस्ततः । पतिता परिधावन्ती पुनः काशिपतेः सुता ॥

sā vatsabhūmiṁ kauravya tīrthalobhāt tatas tataḥ । patitā paridhāvantī punaḥ kāśipateḥ sutā ॥

सा नदी वत्सभूम्यां तु प्रथिताम्बेति भारत । वार्षिकी ग्राहबहुला दुस्तीर्था कुटिला तथा ॥

sā nadī vatsabhūmyāṁ tu prathitāmbeti bhārata । vārṣikī grāhabahulā dustīrthā kuṭilā tathā ॥

सा कन्या तपसा तेन भागार्धेन व्यजायत । नदी च राजन्वत्सेषु कन्या चैवाभवत्तदा ॥

sā kanyā tapasā tena bhāgārdhena vyajāyata । nadī ca rājan vatseṣu kanyā caivābhavat tadā ॥