Adhyāya 125

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा दुर्योधनो वाक्यमप्रियं कुरुसंसदि । प्रत्युवाच महाबाहुं वासुदेवं यशस्विनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā duryodhano vākyam apriyaṁ kurusaṁsadi । pratyuvāca mahābāhuṁ vāsudevaṁ yaśasvinam ॥

प्रसमीक्ष्य भवानेतद्वक्तुमर्हति केशव । मामेव हि विशेषेण विभाष्य परिगर्हसे ॥

prasamīkṣya bhavān etad vaktum arhati keśava । mām eva hi viśeṣeṇa vibhāṣya parigarhase ॥

भक्तिवादेन पार्थानामकस्मान्मधुसूदन । भवान्गर्हयते नित्यं किं समीक्ष्य बलाबलम् ॥

bhaktivādena pārthānām akasmān madhusūdana । bhavān garhayate nityaṁ kiṁ samīkṣya balābalam ॥

भवान्क्षत्ता च राजा च आचार्यो वा पितामहः । मामेव परिगर्हन्ते नान्यं कंचन पार्थिवम् ॥

bhavān kṣattā ca rājā ca ācāryo vā pitāmahaḥ । mām eva parigarhante nānyaṁ kaṁ cana pārthivam ॥

न चाहं लक्षये कंचिद्व्यभिचारमिहात्मनः । अथ सर्वे भवन्तो मां विद्विषन्ति सराजकाः ॥

na cāhaṁ lakṣaye kaṁ cid vyabhicāram ihātmanaḥ । atha sarve bhavanto māṁ vidviṣanti sarājakāḥ ॥

न चाहं कंचिदत्यर्थमपराधमरिंदम । विचिन्तयन्प्रपश्यामि सुसूक्ष्ममपि केशव ॥

na cāhaṁ kaṁ cid atyartham aparādham ariṁdama । vicintayan prapaśyāmi susūkṣmam api keśava ॥

प्रियाभ्युपगते द्यूते पाण्डवा मधुसूदन । जिताः शकुनिना राज्यं तत्र किं मम दुष्कृतम् ॥

priyābhyupagate dyūte pāṇḍavā madhusūdana । jitāḥ śakuninā rājyaṁ tatra kiṁ mama duṣkr̥tam ॥

यत्पुनर्द्रविणं किंचित्तत्राजीयन्त पाण्डवाः । तेभ्य एवाभ्यनुज्ञातं तत्तदा मधुसूदन ॥

yat punar draviṇaṁ kiṁ cit tatrājīyanta pāṇḍavāḥ । tebhya evābhyanujñātaṁ tat tadā madhusūdana ॥

अपराधो न चास्माकं यत्ते ह्यक्षपराजिताः । अजेया जयतां श्रेष्ठ पार्थाः प्रव्राजिता वनम् ॥

aparādho na cāsmākaṁ yat te hy akṣaparājitāḥ । ajeyā jayatāṁ śreṣṭha pārthāḥ pravrājitā vanam ॥

केन चाप्यपवादेन विरुध्यन्तेऽरिभिः सह । अशक्ताः पाण्डवाः कृष्ण प्रहृष्टाः प्रत्यमित्रवत् ॥

kena cāpy apavādena virudhyante ’ribhiḥ saha । aśaktāḥ pāṇḍavāḥ kr̥ṣṇa prahr̥ṣṭāḥ pratyamitravat ॥

किमस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन्वा पुनरागसि । धार्तराष्ट्राञ्जिघांसन्ति पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ॥

kim asmābhiḥ kr̥taṁ teṣāṁ kasmin vā punar āgasi । dhārtarāṣṭrāñ jighāṁsanti pāṇḍavāḥ sr̥ñjayaiḥ saha ॥

न चापि वयमुग्रेण कर्मणा वचनेन वा । वित्रस्ताः प्रणमामेह भयादपि शतक्रतोः ॥

na cāpi vayam ugreṇa karmaṇā vacanena vā । vitrastāḥ praṇamāmeha bhayād api śatakratoḥ ॥

न च तं कृष्ण पश्यामि क्षत्रधर्ममनुष्ठितम् । उत्सहेत युधा जेतुं यो नः शत्रुनिबर्हण ॥

na ca taṁ kr̥ṣṇa paśyāmi kṣatradharmam anuṣṭhitam । utsaheta yudhā jetuṁ yo naḥ śatrunibarhaṇa ॥

न हि भीष्मकृपद्रोणाः सगणा मधुसूदन । देवैरपि युधा जेतुं शक्याः किमुत पाण्डवैः ॥

na hi bhīṣmakr̥padroṇāḥ sagaṇā madhusūdana । devair api yudhā jetuṁ śakyāḥ kim uta pāṇḍavaiḥ ॥

स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो यदि माधव संयुगे । शस्त्रेण निधनं काले प्राप्स्यामः स्वर्गमेव तत् ॥

svadharmam anutiṣṭhanto yadi mādhava saṁyuge । śastreṇa nidhanaṁ kāle prāpsyāmaḥ svargam eva tat ॥

मुख्यश्चैवैष नो धर्मः क्षत्रियाणां जनार्दन । यच्छयीमहि संग्रामे शरतल्पगता वयम् ॥

mukhyaś caivaiṣa no dharmaḥ kṣatriyāṇāṁ janārdana । yac chayīmahi saṁgrāme śaratalpagatā vayam ॥

ते वयं वीरशयनं प्राप्स्यामो यदि संयुगे । अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस्तप्स्यति माधव ॥

te vayaṁ vīraśayanaṁ prāpsyāmo yadi saṁyuge । apraṇamyaiva śatrūṇāṁ na nas tapsyati mādhava ॥

कश्च जातु कुले जातः क्षत्रधर्मेण वर्तयन् । भयाद्वृत्तिं समीक्ष्यैवं प्रणमेदिह कस्यचित् ॥

kaś ca jātu kule jātaḥ kṣatradharmeṇa vartayan । bhayād vr̥ttiṁ samīkṣyaivaṁ praṇamed iha kasya cit ॥

उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कस्यचित् ॥

udyacched eva na named udyamo hy eva pauruṣam । apy aparvaṇi bhajyeta na named iha kasya cit ॥

इति मातङ्गवचनं परीप्सन्ति हितेप्सवः । धर्माय चैव प्रणमेद्ब्राह्मणेभ्यश्च मद्विधः ॥

iti mātaṅgavacanaṁ parīpsanti hitepsavaḥ । dharmāya caiva praṇamed brāhmaṇebhyaś ca madvidhaḥ ॥

अचिन्तयन्कंचिदन्यं यावज्जीवं तथाचरेत् । एष धर्मः क्षत्रियाणां मतमेतच्च मे सदा ॥

acintayan kaṁ cid anyaṁ yāvajjīvaṁ tathācaret । eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṁ matam etac ca me sadā ॥

राज्यांशश्चाभ्यनुज्ञातो यो मे पित्रा पुराभवत् । न स लभ्यः पुनर्जातु मयि जीवति केशव ॥

rājyāṁśaś cābhyanujñāto yo me pitrā purābhavat । na sa labhyaḥ punar jātu mayi jīvati keśava ॥

यावच्च राजा ध्रियते धृतराष्ट्रो जनार्दन । न्यस्तशस्त्रा वयं ते वाप्युपजीवाम माधव ॥

yāvac ca rājā dhriyate dhr̥tarāṣṭro janārdana । nyastaśastrā vayaṁ te vāpy upajīvāma mādhava ॥

यद्यदेयं पुरा दत्तं राज्यं परवतो मम । अज्ञानाद्वा भयाद्वापि मयि बाले जनार्दन ॥

yady adeyaṁ purā dattaṁ rājyaṁ paravato mama । ajñānād vā bhayād vāpi mayi bāle janārdana ॥

न तदद्य पुनर्लभ्यं पाण्डवैर्वृष्णिनन्दन । ध्रियमाणे महाबाहो मयि संप्रति केशव ॥

na tad adya punar labhyaṁ pāṇḍavair vr̥ṣṇinandana । dhriyamāṇe mahābāho mayi saṁprati keśava ॥

यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येदग्रेण माधव । तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान्प्रति ॥

yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa mādhava । tāvad apy aparityājyaṁ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati ॥