Adhyāya 101

नारद उवाच । इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता । यादृशी देवराजस्य पुरीवर्यामरावती ॥

nārada uvāca । iyaṁ bhogavatī nāma purī vāsukipālitā । yādr̥śī devarājasya purīvaryāmarāvatī ॥

एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा । तपसा लोकमुख्येन प्रभावमहता मही ॥

eṣa śeṣaḥ sthito nāgo yeneyaṁ dhāryate sadā । tapasā lokamukhyena prabhāvamahatā mahī ॥

श्वेतोच्चयनिभाकारो नानाविधविभूषणः । सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः ॥

śvetoccayanibhākāro nānāvidhavibhūṣaṇaḥ । sahasraṁ dhārayan mūrdhnāṁ jvālājihvo mahābalaḥ ॥

इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः । सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः ॥

iha nānāvidhākārā nānāvidhavibhūṣaṇāḥ । surasāyāḥ sutā nāgā nivasanti gatavyathāḥ ॥

मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः । सहस्रसंख्या बलिनः सर्वे रौद्राः स्वभावतः ॥

maṇisvastikacakrāṅkāḥ kamaṇḍalukalakṣaṇāḥ । sahasrasaṁkhyā balinaḥ sarve raudrāḥ svabhāvataḥ ॥

सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः । शतशीर्षास्तथा केचित्केचित्त्रिशिरसोऽपि च ॥

sahasraśirasaḥ ke cit ke cit pañcaśatānanāḥ । śataśīrṣās tathā ke cit ke cit triśiraso ’pi ca ॥

द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तमुखास्तथा । महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः ॥

dvipañcaśirasaḥ ke cit ke cit saptamukhās tathā । mahābhogā mahākāyāḥ parvatābhogabhoginaḥ ॥

बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठांस्तु मे शृणु ॥

bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca । nāgānām ekavaṁśānāṁ yathāśreṣṭhāṁs tu me śr̥ṇu ॥

वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनंजयौ । कालीयो नहुषश्चैव कम्बलाश्वतरावुभौ ॥

vāsukis takṣakaś caiva karkoṭakadhanaṁjayau । kālīyo nahuṣaś caiva kambalāśvatarāv ubhau ॥

बाह्यकुण्डो मणिर्नागस्तथैवापूरणः खगः । वामनश्चैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा ॥

bāhyakuṇḍo maṇir nāgas tathaivāpūraṇaḥ khagaḥ । vāmanaś cailapatraś ca kukuraḥ kukuṇas tathā ॥

आर्यको नन्दकश्चैव तथा कलशपोतकौ । कैलासकः पिञ्जरको नागश्चैरावतस्तथा ॥

āryako nandakaś caiva tathā kalaśapotakau । kailāsakaḥ piñjarako nāgaś cairāvatas tathā ॥

सुमनोमुखो दधिमुखः शङ्खो नन्दोपनन्दकौ । आप्तः कोटनकश्चैव शिखी निष्ठूरिकस्तथा ॥

sumanomukho dadhimukhaḥ śaṅkho nandopanandakau । āptaḥ koṭanakaś caiva śikhī niṣṭhūrikas tathā ॥

तित्तिरिर्हस्तिभद्रश्च कुमुदो माल्यपिण्डकः । द्वौ पद्मौ पुण्डरीकश्च पुष्पो मुद्गरपर्णकः ॥

tittirir hastibhadraś ca kumudo mālyapiṇḍakaḥ । dvau padmau puṇḍarīkaś ca puṣpo mudgaraparṇakaḥ ॥

करवीरः पीठरकः संवृत्तो वृत्त एव च । पिण्डारो बिल्वपत्रश्च मूषिकादः शिरीषकः ॥

karavīraḥ pīṭharakaḥ saṁvr̥tto vr̥tta eva ca । piṇḍāro bilvapatraś ca mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ ॥

दिलीपः शङ्खशीर्षश्च ज्योतिष्कोऽथापराजितः । कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च कुमारः कुशकस्तथा ॥

dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaś ca jyotiṣko ’thāparājitaḥ । kauravyo dhr̥tarāṣṭraś ca kumāraḥ kuśakas tathā ॥

विरजा धारणश्चैव सुबाहुर्मुखरो जयः । बधिरान्धौ विकुण्डश्च विरसः सुरसस्तथा ॥

virajā dhāraṇaś caiva subāhur mukharo jayaḥ । badhirāndhau vikuṇḍaś ca virasaḥ surasas tathā ॥

एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । मातले पश्य यद्यत्र कश्चित्ते रोचते वरः ॥

ete cānye ca bahavaḥ kaśyapasyātmajāḥ smr̥tāḥ । mātale paśya yady atra kaś cit te rocate varaḥ ॥

कण्व उवाच । मातलिस्त्वेकमव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै । पप्रच्छ नारदं तत्र प्रीतिमानिव चाभवत् ॥

kaṇva uvāca । mātalis tv ekam avyagraḥ satataṁ saṁnirīkṣya vai । papraccha nāradaṁ tatra prītimān iva cābhavat ॥

स्थितो य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य च । द्युतिमान्दर्शनीयश्च कस्यैष कुलनन्दनः ॥

sthito ya eṣa purataḥ kauravyasyāryakasya ca । dyutimān darśanīyaś ca kasyaiṣa kulanandanaḥ ॥

कः पिता जननी चास्य कतमस्यैष भोगिनः । वंशस्य कस्यैष महान्केतुभूत इव स्थितः ॥

kaḥ pitā jananī cāsya katamasyaiṣa bhoginaḥ । vaṁśasya kasyaiṣa mahān ketubhūta iva sthitaḥ ॥

प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयसा च मे । मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणकेश्याः पतिर्वरः ॥

praṇidhānena dhairyeṇa rūpeṇa vayasā ca me । manaḥ praviṣṭo devarṣe guṇakeśyāḥ patir varaḥ ॥

मातलिं प्रीतिमनसं दृष्ट्वा सुमुखदर्शनात् । निवेदयामास तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च ॥

mātaliṁ prītimanasaṁ dr̥ṣṭvā sumukhadarśanāt । nivedayām āsa tadā māhātmyaṁ janma karma ca ॥

ऐरावतकुले जातः सुमुखो नाम नागराट् । आर्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च ॥

airāvatakule jātaḥ sumukho nāma nāgarāṭ । āryakasya mataḥ pautro dauhitro vāmanasya ca ॥

एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले । नचिराद्वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः ॥

etasya hi pitā nāgaś cikuro nāma mātale । nacirād vainateyena pañcatvam upapāditaḥ ॥

ततोऽब्रवीत्प्रीतमना मातलिर्नारदं वचः । एष मे रुचितस्तात जामाता भुजगोत्तमः ॥

tato ’bravīt prītamanā mātalir nāradaṁ vacaḥ । eṣa me rucitas tāta jāmātā bhujagottamaḥ ॥

क्रियतामत्र यत्नो हि प्रीतिमानस्म्यनेन वै । अस्य नागपतेर्दातुं प्रियां दुहितरं मुने ॥

kriyatām atra yatno hi prītimān asmy anena vai । asya nāgapater dātuṁ priyāṁ duhitaraṁ mune ॥