Adhyāya 56

वैशंपायन उवाच । प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् । अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । praṇipatya hr̥ṣīkeśam abhivādya pitāmaham । anumānya gurūn sarvān paryapr̥cchad yudhiṣṭhiraḥ ॥

राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः । महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥

rājyaṁ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ । mahāntam etaṁ bhāraṁ ca manye tad brūhi pārthiva ॥

राजधर्मान्विशेषेण कथयस्व पितामह । सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम् ॥

rājadharmān viśeṣeṇa kathayasva pitāmaha । sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam ॥

त्रिवर्गोऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव । मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥

trivargo ’tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava । mokṣadharmaś ca vispaṣṭaḥ sakalo ’tra samāhitaḥ ॥

यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा । नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥

yathā hi raśmayo ’śvasya dviradasyāṅkuśo yathā । narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṁ smr̥tam ॥

अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते । लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलं भवेत् ॥

atra vai saṁpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite । lokasya saṁsthā na bhavet sarvaṁ ca vyākulaṁ bhavet ॥

उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यासुरं तमः । राजधर्मास्तथालोक्यामाक्षिपन्त्यशुभां गतिम् ॥

udayan hi yathā sūryo nāśayaty āsuraṁ tamaḥ । rājadharmās tathālokyām ākṣipanty aśubhāṁ gatim ॥

तदग्रे राजधर्माणामर्थतत्त्वं पितामह । प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः ॥

tad agre rājadharmāṇām arthatattvaṁ pitāmaha । prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṁ hi buddhimatāṁ varaḥ ॥

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परंतप । भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥

āgamaś ca paras tvattaḥ sarveṣāṁ naḥ paraṁtapa । bhavantaṁ hi paraṁ buddhau vāsudevo ’bhimanyate ॥

भीष्म उवाच । नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥

bhīṣma uvāca । namo dharmāya mahate namaḥ kr̥ṣṇāya vedhase । brāhmaṇebhyo namaskr̥tya dharmān vakṣyāmi śāśvatān ॥

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर । निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदभिवाञ्छसि ॥

śr̥ṇu kārtsnyena mattas tvaṁ rājadharmān yudhiṣṭhira । nirucyamānān niyato yac cānyad abhivāñchasi ॥

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया । देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥

ādāv eva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayā । devatānāṁ dvijānāṁ ca vartitavyaṁ yathāvidhi ॥

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह । आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते ॥

daivatāny arcayitvā hi brāhmaṇāṁś ca kurūdvaha । ānr̥ṇyaṁ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate ॥

उत्थाने च सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर । न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थप्रसिद्धये ॥

utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira । na hy utthānam r̥te daivaṁ rājñām arthaprasiddhaye ॥

साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च । पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यमुच्यते ॥

sādhāraṇaṁ dvayaṁ hy etad daivam utthānam eva ca । pauruṣaṁ hi paraṁ manye daivaṁ niścityam ucyate ॥

विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाः । घटते विनयस्तात राज्ञामेष नयः परः ॥

vipanne ca samārambhe saṁtāpaṁ mā sma vai kr̥thāḥ । ghaṭate vinayas tāta rājñām eṣa nayaḥ paraḥ ॥

न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारणम् । सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥

na hi satyād r̥te kiṁ cid rājñāṁ vai siddhikāraṇam । satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati ॥

ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् । तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥

r̥ṣīṇām api rājendra satyam eva paraṁ dhanam । tathā rājñaḥ paraṁ satyān nānyad viśvāsakāraṇam ॥

गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रियः । सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥

guṇavāñ śīlavān dānto mr̥dur dharmyo jitendriyaḥ । sudarśaḥ sthūlalakṣyaś ca na bhraśyeta sadā śriyaḥ ॥

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन । पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च ॥

ārjavaṁ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana । punar nayavicāreṇa trayīsaṁvaraṇena ca ॥

मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः । तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचर ॥

mr̥dur hi rājā satataṁ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ । tīkṣṇāc codvijate lokas tasmād ubhayam ācara ॥

अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर्ददतां वर । भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम भारत ॥

adaṇḍyāś caiva te nityaṁ viprāḥ syur dadatāṁ vara । bhūtam etat paraṁ loke brāhmaṇā nāma bhārata ॥

मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना । धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥

manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā । dharmeṣu sveṣu kauravya hr̥di tau kartum arhasi ॥

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥

adbhyo ’gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam । teṣāṁ sarvatragaṁ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ॥

अयो हन्ति यदाश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते । ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥

ayo hanti yadāśmānam agniś cāpo ’bhipadyate । brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ ॥

एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः । भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥

etaj jñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ । bhaumaṁ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ ॥

एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाः । निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरीदृशाः ॥

evaṁ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥ । nigrāhyā eva satataṁ bāhubhyāṁ ye syur īdr̥śāḥ ॥

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा । तौ निबोध महाप्राज्ञ त्वमेकाग्रमना नृप ॥

ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā । tau nibodha mahāprājña tvam ekāgramanā nr̥pa ॥

उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे । निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः ॥

udyamya śastram āyāntam api vedāntagaṁ raṇe । nigr̥hṇīyāt svadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ ॥

विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुमृच्छति ॥

vinaśyamānaṁ dharmaṁ hi yo rakṣati sa dharmavit । na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṁ manum r̥cchati ॥

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः । स्वपराद्धानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥

evaṁ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ । svaparāddhān api hi tān viṣayānte samutsr̥jet ॥

अभिशस्तमपि ह्येषां कृपायीत विशां पते । ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥

abhiśastam api hy eṣāṁ kr̥pāyīta viśāṁ pate । brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca ॥

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् । विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥

rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam । vidhīyate na śārīraṁ bhayam eṣāṁ kadā cana ॥

दयिताश्च नरास्ते स्युर्नित्यं पुरुषसत्तम । न कोशः परमो ह्यन्यो राज्ञां पुरुषसंचयात् ॥

dayitāś ca narās te syur nityaṁ puruṣasattama । na kośaḥ paramo hy anyo rājñāṁ puruṣasaṁcayāt ॥

दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः । सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम् ॥

durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ । sarveṣu teṣu manyante naradurgaṁ sudustaram ॥

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता । धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥

tasmān nityaṁ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā । dharmātmā satyavāk caiva rājā rañjayati prajāḥ ॥

न च क्षान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम । अधर्म्यो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥

na ca kṣāntena te bhāvyaṁ nityaṁ puruṣasattama । adharmyo hi mr̥dū rājā kṣamāvān iva kuñjaraḥ ॥

बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै श्लोका विनियताः पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु ॥

bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purā । asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनः । हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥

kṣamamāṇaṁ nr̥paṁ nityaṁ nīcaḥ paribhavej janaḥ । hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati ॥

तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वापि भवेन्नृपः । वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥

tasmān naiva mr̥dur nityaṁ tīkṣṇo vāpi bhaven nr̥paḥ । vasante ’rka iva śrīmān na śīto na ca gharmadaḥ ॥

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्योपदेशतः । परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव सर्वदा ॥

pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥ । parīkṣyās te mahārāja sve pare caiva sarvadā ॥

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण । न चैव न प्रयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत् ॥

vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa । na caiva na prayuñjīta saṅgaṁ tu parivarjayet ॥

नित्यं हि व्यसनी लोके परिभूतो भवत्युत । उद्वेजयति लोकं चाप्यतिद्वेषी महीपतिः ॥

nityaṁ hi vyasanī loke paribhūto bhavaty uta । udvejayati lokaṁ cāpy atidveṣī mahīpatiḥ ॥

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा । कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते ॥

bhavitavyaṁ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā । kāraṇaṁ ca mahārāja śr̥ṇu yenedam iṣyate ॥

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् । गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम् ॥

yathā hi garbhiṇī hitvā svaṁ priyaṁ manaso ’nugam । garbhasya hitam ādhatte tathā rājñāpy asaṁśayam ॥

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना । स्वं प्रियं समभित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥

vartitavyaṁ kuruśreṣṭha nityaṁ dharmānuvartinā । svaṁ priyaṁ samabhityajya yad yal lokahitaṁ bhavet ॥

न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव । धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥

na saṁtyājyaṁ ca te dhairyaṁ kadā cid api pāṇḍava । dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hy ājñā pratihanyate ॥

परिहासश्च भृत्यैस्ते न नित्यं वदतां वर । कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥

parihāsaś ca bhr̥tyais te na nityaṁ vadatāṁ vara । kartavyo rājaśārdūla doṣam atra hi me śr̥ṇu ॥

अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षादुपजीविनः । स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद्वचः ॥

avamanyanti bhartāraṁ saṁharṣād upajīvinaḥ । sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tad vacaḥ ॥

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते । अयाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान्याहारयन्ति च ॥

preṣyamāṇā vikalpante guhyaṁ cāpy anuyuñjate । ayācyaṁ caiva yācante ’bhojyāny āhārayanti ca ॥

क्रुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिमध्यासतेऽस्य च । उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याण्यनुविहन्ति च ॥

krudhyanti paridīpyanti bhūmim adhyāsate ’sya ca । utkocair vañcanābhiś ca kāryāṇy anuvihanti ca ॥

जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः । स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥

jarjaraṁ cāsya viṣayaṁ kurvanti pratirūpakaiḥ । strīr akṣibhiś ca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca ॥

वातं च ष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ । निर्लज्जा नरशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥

vātaṁ ca ṣṭhīvanaṁ caiva kurvate cāsya saṁnidhau । nirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ ॥

हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम् । अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ ॥

hayaṁ vā dantinaṁ vāpi rathaṁ nr̥patisaṁmatam । adhirohanty anādr̥tya harṣule pārthive mr̥dau ॥

इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् । इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवन्ति परिषद्गताः ॥

idaṁ te duṣkaraṁ rājann idaṁ te durviceṣṭitam । ity evaṁ suhr̥do nāma bruvanti pariṣadgatāḥ ॥

क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः । संघर्षशीलाश्च सदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥

kruddhe cāsmin hasanty eva na ca hr̥ṣyanti pūjitāḥ । saṁgharṣaśīlāś ca sadā bhavanty anyonyakāraṇāt ॥

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् । लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् । अलंकरणभोज्यं च तथा स्नानानुलेपनम् ॥

visraṁsayanti mantraṁ ca vivr̥ṇvanti ca duṣkr̥tam । līlayā caiva kurvanti sāvajñās tasya śāsanam । alaṁkaraṇabhojyaṁ ca tathā snānānulepanam ॥

हेलमाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपशृण्वते । निन्दन्ति स्वानधीकारान्संत्यजन्ति च भारत ॥

helamānā naravyāghra svasthās tasyopaśr̥ṇvate । nindanti svān adhīkārān saṁtyajanti ca bhārata ॥

न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च । क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा । अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ॥

na vr̥ttyā parituṣyanti rājadeyaṁ haranti ca । krīḍituṁ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā । asmatpraṇeyo rājeti loke caiva vadanty uta ॥

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत । नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥

ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavanty uta । nr̥patau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira ॥