Adhyāya 339

ब्रह्मोवाच । शृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः । अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥

brahmovāca । śr̥ṇu putra yathā hy eṣa puruṣaḥ śāśvato ’vyayaḥ । akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca nirucyate ॥

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तम । सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥

na sa śakyas tvayā draṣṭuṁ mayānyair vāpi sattama । saguṇo nirguṇo viśvo jñānadr̥śyo hy asau smr̥taḥ ॥

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ । वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥

aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau । vasann api śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ ॥

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः । सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित् ॥

mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṁjñitāḥ । sarveṣāṁ sākṣibhūto ’sau na grāhyaḥ kena cit kva cit ॥

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥

viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ । ekaś carati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham ॥

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे । तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe । tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate ॥

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित् । सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥

nāgatir na gatis tasya jñeyā bhūtena kena cit । sāṁkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam ॥

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम् । यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम् ॥

cintayāmi gatiṁ cāsya na gatiṁ vedmi cottamām । yathājñānaṁ tu vakṣyāmi puruṣaṁ taṁ sanātanam ॥

तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः । महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥

tasyaikatvaṁ mahattvaṁ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smr̥taḥ । mahāpuruṣaśabdaṁ sa bibharty ekaḥ sanātanaḥ ॥

एको हुताशो बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यस्तपसां योनिरेका । एको वायुर्बहुधा वाति लोके; महोदधिश्चाम्भसां योनिरेकः । पुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूप;स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥

eko hutāśo bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryas tapasāṁ yonir ekā । eko vāyur bahudhā vāti loke; mahodadhiś cāmbhasāṁ yonir ekaḥ । puruṣaś caiko nirguṇo viśvarūpas; taṁ nirguṇaṁ puruṣaṁ cāviśanti ॥

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम् । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥

hitvā guṇamayaṁ sarvaṁ karma hitvā śubhāśubham । ubhe satyānr̥te tyaktvā evaṁ bhavati nirguṇaḥ ॥

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् । विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम् ॥

acintyaṁ cāpi taṁ jñātvā bhāvasūkṣmaṁ catuṣṭayam । vicared yo yatir yattaḥ sa gacchet puruṣaṁ prabhum ॥

एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः । एकात्मानं तथात्मानमपरेऽध्यात्मचिन्तकाः ॥

evaṁ hi paramātmānaṁ ke cid icchanti paṇḍitāḥ । ekātmānaṁ tathātmānam apare ’dhyātmacintakāḥ ॥

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः । स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः । न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥

tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṁ nirguṇaḥ smr̥taḥ । sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ । na lipyate phalaiś cāpi padmapatram ivāmbhasā ॥

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते । ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः । एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥

karmātmā tv aparo yo ’sau mokṣabandhaiḥ sa yujyate । sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ । evaṁ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣas te yathākramam ॥

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम; वेद्यं परं बोधनीयं सबोद्धृ । मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं; घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥

yat tat kr̥tsnaṁ lokatantrasya dhāma; vedyaṁ paraṁ bodhanīyaṁ saboddhr̥ । mantā mantavyaṁ prāśitā prāśitavyaṁ; ghrātā ghreyaṁ sparśitā sparśanīyam ॥

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं; ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च । यद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं; नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥

draṣṭā draṣṭavyaṁ śrāvitā śrāvaṇīyaṁ; jñātā jñeyaṁ saguṇaṁ nirguṇaṁ ca । yad vai proktaṁ guṇasāmyaṁ pradhānaṁ; nityaṁ caitac chāśvataṁ cāvyayaṁ ca ॥

यद्वै सूते धातुराद्यं निधानं; तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम् । यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु; आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम् ॥

yad vai sūte dhātur ādyaṁ nidhānaṁ; tad vai viprāḥ pravadante ’niruddham । yad vai loke vaidikaṁ karma sādhu; āśīryuktaṁ tad dhi tasyopabhojyam ॥

देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्ता;स्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्ते । अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां; तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः । मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च; सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥

devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntās; taṁ prāg yajñair yajñabhāgaṁ yajante । ahaṁ brahmā ādya īśaḥ prajānāṁ; tasmāj jātas tvaṁ ca mattaḥ prasūtaḥ । matto jagaj jaṅgamaṁ sthāvaraṁ ca; sarve vedāḥ sarahasyā hi putra ॥

चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति । एवं स एव भगवाञ्ज्ञानेन प्रतिबोधितः ॥

caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati । evaṁ sa eva bhagavāñ jñānena pratibodhitaḥ ॥

एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः । सांख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥

etat te kathitaṁ putra yathāvad anupr̥cchataḥ । sāṁkhyajñāne tathā yoge yathāvad anuvarṇitam ॥