Adhyāya 327

जनमेजय उवाच । कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः । यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ sa bhagavān devo yajñeṣv agraharaḥ prabhuḥ । yajñadhārī ca satataṁ vedavedāṅgavit tathā ॥

निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतप्रियः । प्रवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः ॥

nivr̥ttaṁ cāsthito dharmaṁ kṣemī bhāgavatapriyaḥ । pravr̥ttidharmān vidadhe sa eva bhagavān prabhuḥ ॥

कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः । कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः ॥

kathaṁ pravr̥ttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kr̥tāḥ । kathaṁ nivr̥ttidharmāś ca kr̥tā vyāvr̥ttabuddhayaḥ ॥

एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम् । त्वया नारायणकथा श्रुता वै धर्मसंहिता ॥

etaṁ naḥ saṁśayaṁ vipra chindhi guhyaṁ sanātanam । tvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṁhitā ॥

इमे सब्रह्मका लोकाः ससुरासुरमानवाः । क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः । मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ॥

ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ । kriyāsv abhyudayoktāsu saktā dr̥śyanti sarvaśaḥ । mokṣaś coktas tvayā brahman nirvāṇaṁ paramaṁ sukham ॥

ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः । ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीति शुश्रुमः ॥

ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ । te sahasrārciṣaṁ devaṁ praviśantīti śuśrumaḥ ॥

अहो हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः । यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन् ॥

aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ । yaṁ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo ’bhavan ॥

किं नु ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्च बलभित्प्रभुः । सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च । आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ॥

kiṁ nu brahmā ca rudraś ca śakraś ca balabhit prabhuḥ । sūryas tārādhipo vāyur agnir varuṇa eva ca । ākāśaṁ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ ॥

प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम् । ततस्ते नास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षयमव्ययम् ॥

pralayaṁ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam । tatas te nāsthitā mārgaṁ dhruvam akṣayam avyayam ॥

स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः । दोषः कालपरीमाणे महानेष क्रियावताम् ॥

smr̥tvā kālaparīmāṇaṁ pravr̥ttiṁ ye samāsthitāḥ । doṣaḥ kālaparīmāṇe mahān eṣa kriyāvatām ॥

एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम् । छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे ॥

etan me saṁśayaṁ vipra hr̥di śalyam ivārpitam । chindhītihāsakathanāt paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज । किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः ॥

kathaṁ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija । kimarthaṁ cādhvare brahmann ijyante tridivaukasaḥ ॥

ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम । ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥

ye ca bhāgaṁ pragr̥hṇanti yajñeṣu dvijasattama । te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṁ dadanti vai ॥

वैशंपायन उवाच । अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर । नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा । नापुराणविदा चापि शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । aho gūḍhatamaḥ praśnas tvayā pr̥ṣṭo janeśvara । nātaptatapasā hy eṣa nāvedaviduṣā tathā । nāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartum añjasā ॥

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः । कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः ॥

hanta te kathayiṣyāmi yan me pr̥ṣṭaḥ purā guruḥ । kr̥ṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahān r̥ṣiḥ ॥

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः । अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः ॥

sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudr̥ḍhavrataḥ । ahaṁ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaś ca śukaḥ smr̥taḥ ॥

एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान् । शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान् ॥

etān samāgatān sarvān pañca śiṣyān damānvitān । śaucācārasamāyuktāñ jitakrodhāñ jitendriyān ॥

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् । मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते ॥

vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān । merau girivare ramye siddhacāraṇasevite ॥

तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत् । एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः । ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत ॥

teṣām abhyasyatāṁ vedān kadā cit saṁśayo ’bhavat । eṣa vai yas tvayā pr̥ṣṭas tena teṣāṁ prakīrtitaḥ । tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo ’dya bhārata ॥

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः । पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमुवाच ह ॥

śiṣyāṇāṁ vacanaṁ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ । parāśarasutaḥ śrīmān vyāso vākyam uvāca ha ॥

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् । भूतं भव्यं भविष्यच्च जानीयामिति सत्तमाः ॥

mayā hi sumahat taptaṁ tapaḥ paramadāruṇam । bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca jānīyām iti sattamāḥ ॥

तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च । नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः ॥

tasya me taptatapaso nigr̥hītendriyasya ca । nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ ॥

त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् । तच्छृणुध्वं यथाज्ञानं वक्ष्ये संशयमुत्तमम् । यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ॥

traikālikam idaṁ jñānaṁ prādurbhūtaṁ yathepsitam । tac chr̥ṇudhvaṁ yathājñānaṁ vakṣye saṁśayam uttamam । yathā vr̥ttaṁ hi kalpādau dr̥ṣṭaṁ me jñānacakṣuṣā ॥

परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः । महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ॥

paramātmeti yaṁ prāhuḥ sāṁkhyayogavido janāḥ । mahāpuruṣasaṁjñāṁ sa labhate svena karmaṇā ॥

तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तद्विदुर्बुधाः । अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात् ॥

tasmāt prasūtam avyaktaṁ pradhānaṁ tad vidur budhāḥ । avyaktād vyaktam utpannaṁ lokasr̥ṣṭyartham īśvarāt ॥

अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते । योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् । सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥

aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate । yo ’sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham । so ’haṁkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत ॥

pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । ahaṁkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata ॥

महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान्निर्ममे पुनः । भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तोऽष्ट ताञ्शृणु ॥

mahābhūtāni sr̥ṣṭvātha tadguṇān nirmame punaḥ । bhūtebhyaś caiva niṣpannā mūrtimanto ’ṣṭa tāñ śr̥ṇu ॥

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा । ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥

marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ । vasiṣṭhaś ca mahātmā vai manuḥ svāyaṁbhuvas tathā । jñeyāḥ prakr̥tayo ’ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञान्यज्ञाङ्गसंयुतान् । निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः । अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत् ॥

vedān vedāṅgasaṁyuktān yajñān yajñāṅgasaṁyutān । nirmame lokasiddhyarthaṁ brahmā lokapitāmahaḥ । aṣṭābhyaḥ prakr̥tibhyaś ca jātaṁ viśvam idaṁ jagat ॥

रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोऽसृजत्स्वयम् । एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥

rudro roṣātmako jāto daśānyān so ’sr̥jat svayam । ekādaśaite rudrās tu vikārāḥ puruṣāḥ smr̥tāḥ ॥

ते रुद्राः प्रकृतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः । उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥

te rudrāḥ prakr̥tiś caiva sarve caiva surarṣayaḥ । utpannā lokasiddhyarthaṁ brahmāṇaṁ samupasthitāḥ ॥

वयं हि सृष्टा भगवंस्त्वया वै प्रभविष्णुना । येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥

vayaṁ hi sr̥ṣṭā bhagavaṁs tvayā vai prabhaviṣṇunā । yena yasminn adhīkāre vartitavyaṁ pitāmaha ॥

योऽसौ त्वया विनिर्दिष्टो अधिकारोऽर्थचिन्तकः । परिपाल्यः कथं तेन सोऽधिकारोऽधिकारिणा ॥

yo ’sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro ’rthacintakaḥ । paripālyaḥ kathaṁ tena so ’dhikāro ’dhikāriṇā ॥

प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः । एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत् ॥

pradiśasva balaṁ tasya yo ’dhikārārthacintakaḥ । evam ukto mahādevo devāṁs tān idam abravīt ॥

साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः । ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता ॥

sādhv ahaṁ jñāpito devā yuṣmābhir bhadram astu vaḥ । mamāpy eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṁ matā ॥

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः । कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च मे ॥

lokatantrasya kr̥tsnasya kathaṁ kāryaḥ parigrahaḥ । kathaṁ balakṣayo na syād yuṣmākaṁ hy ātmanaś ca me ॥

इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् । महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम् ॥

itaḥ sarve ’pi gacchāmaḥ śaraṇaṁ lokasākṣiṇam । mahāpuruṣam avyaktaṁ sa no vakṣyati yad dhitam ॥

ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा । क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जग्मुर्लोकहितार्थिनः ॥

tatas te brahmaṇā sārdham r̥ṣayo vibudhās tathā । kṣīrodasyottaraṁ kūlaṁ jagmur lokahitārthinaḥ ॥

ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् । स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥

te tapaḥ samupātiṣṭhan brahmoktaṁ vedakalpitam । sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā ॥

ऊर्ध्वं दृष्टिर्बाहवश्च एकाग्रं च मनोऽभवत् । एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः ॥

ūrdhvaṁ dr̥ṣṭir bāhavaś ca ekāgraṁ ca mano ’bhavat । ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा तदुत्तमम् । शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥

divyaṁ varṣasahasraṁ te tapas taptvā tad uttamam । śuśruvur madhurāṁ vāṇīṁ vedavedāṅgabhūṣitām ॥

भो भोः सब्रह्मका देवा ऋषयश्च तपोधनाः । स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम् ॥

bho bhoḥ sabrahmakā devā r̥ṣayaś ca tapodhanāḥ । svāgatenārcya vaḥ sarvāñ śrāvaye vākyam uttamam ॥

विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् । प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥

vijñātaṁ vo mayā kāryaṁ tac ca lokahitaṁ mahat । pravr̥ttiyuktaṁ kartavyaṁ yuṣmatprāṇopabr̥ṁhaṇam ॥

सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया । भोक्ष्यथास्य महासत्त्वास्तपसः फलमुत्तमम् ॥

sutaptaṁ vas tapo devā mamārādhanakāmyayā । bhokṣyathāsya mahāsattvās tapasaḥ phalam uttamam ॥

एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः । यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥

eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ । yūyaṁ ca vibudhaśreṣṭhā māṁ yajadhvaṁ samāhitāḥ ॥

सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः । तथा श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वराः ॥

sarve bhāgān kalpayadhvaṁ yajñeṣu mama nityaśaḥ । tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāram īśvarāḥ ॥

श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः । ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥

śrutvaitad devadevasya vākyaṁ hr̥ṣṭatanūruhāḥ । tatas te vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ ॥

वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन् । तस्मिन्सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत् । देवा देवर्षयश्चैव सर्वे भागानकल्पयन् ॥

vedadr̥ṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṁ kratum āharan । tasmin satre tadā brahmā svayaṁ bhāgam akalpayat । devā devarṣayaś caiva sarve bhāgān akalpayan ॥

ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः । प्रापुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् । बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम् ॥

te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkr̥tāḥ । prāpur ādityavarṇaṁ taṁ puruṣaṁ tamasaḥ param । br̥hantaṁ sarvagaṁ devam īśānaṁ varadaṁ prabhum ॥

ततोऽथ वरदो देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान् । अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वरः ॥

tato ’tha varado devas tān sarvān amarān sthitān । aśarīro babhāṣedaṁ vākyaṁ khastho maheśvaraḥ ॥

येन यः कल्पितो भागः स तथा समुपागतः । प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम् ॥

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ । prīto ’haṁ pradiśāmy adya phalam āvr̥ttilakṣaṇam ॥

एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् । यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः । युगे युगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभोगिनः ॥

etad vo lakṣaṇaṁ devā matprasādasamudbhavam । yūyaṁ yajñair ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ । yuge yuge bhaviṣyadhvaṁ pravr̥ttiphalabhoginaḥ ॥

यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः । कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान् ॥

yajñair ye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ । kalpayiṣyanti vo bhāgāṁs te narā vedakalpitān ॥

यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ । स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥

yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau । sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kr̥taḥ ॥

यूयं लोकान्धारयध्वं यज्ञभागफलोदिताः । सर्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः ॥

yūyaṁ lokān dhārayadhvaṁ yajñabhāgaphaloditāḥ । sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ ॥

याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः । ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ ॥

yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravr̥ttiphalasatkr̥tāḥ । tābhir āpyāyitabalā lokān vai dhārayiṣyatha ॥

यूयं हि भाविता लोके सर्वयज्ञेषु मानवैः । मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम ॥

yūyaṁ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ । māṁ tato bhāvayiṣyadhvam eṣā vo bhāvanā mama ॥

इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह । एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥

ityarthaṁ nirmitā vedā yajñāś cauṣadhibhiḥ saha । ebhiḥ samyak prayuktair hi prīyante devatāḥ kṣitau ॥

निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् । मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिति । चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः ॥

nirmāṇam etad yuṣmākaṁ pravr̥ttiguṇakalpitam । mayā kr̥taṁ suraśreṣṭhā yāvat kalpakṣayād iti । cintayadhvaṁ lokahitaṁ yathādhīkāram īśvarāḥ ॥

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै ॥

marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ । vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai ॥

एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः । प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्येन कल्पिताः ॥

ete vedavido mukhyā vedācāryāś ca kalpitāḥ । pravr̥ttidharmiṇaś caiva prājāpatyena kalpitāḥ ॥

अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः । अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः ॥

ayaṁ kriyāvatāṁ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ । aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ ॥

सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः । सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः ॥

sanaḥ sanatsujātaś ca sanakaḥ sasanandanaḥ । sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaś ca sanātanaḥ ॥

सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः । स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तं धर्ममास्थिताः ॥

saptaite mānasāḥ proktā r̥ṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ । svayamāgatavijñānā nivr̥ttaṁ dharmam āsthitāḥ ॥

एते योगविदो मुख्याः सांख्यधर्मविदस्तथा । आचार्या मोक्षशास्त्रे च मोक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥

ete yogavido mukhyāḥ sāṁkhyadharmavidas tathā । ācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ ॥

यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्त्रिगुणो महान् । तस्मात्परतरो योऽसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः । सोऽहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥

yato ’haṁ prasr̥taḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān । tasmāt parataro yo ’sau kṣetrajña iti kalpitaḥ । so ’haṁ kriyāvatāṁ panthāḥ punarāvr̥ttidurlabhaḥ ॥

यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि । प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोऽश्नुतेऽवशः ॥

yo yathā nirmito jantur yasmin yasmiṁś ca karmaṇi । pravr̥ttau vā nivr̥ttau vā tatphalaṁ so ’śnute ’vaśaḥ ॥

एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः । एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः । मयानुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः ॥

eṣa lokagurur brahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ । eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṁ ca pitāmahaḥ । mayānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ ॥

अस्य चैवानुजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः । ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वत्रसवरप्रदः ॥

asya caivānujo rudro lalāṭād yaḥ samutthitaḥ । brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatrasavarapradaḥ ॥

गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि । प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम् ॥

gacchadhvaṁ svān adhīkārāṁś cintayadhvaṁ yathāvidhi । pravartantāṁ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram ॥

प्रदृश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा । परिनिर्मितकालानि आयूंषि च सुरोत्तमाः ॥

pradr̥śyantāṁ ca karmāṇi prāṇināṁ gatayas tathā । parinirmitakālāni āyūṁṣi ca surottamāḥ ॥

इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते । अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्नैतदन्यथा । चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ॥

idaṁ kr̥tayugaṁ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate । ahiṁsyā yajñapaśavo yuge ’smin naitad anyathā । catuṣpāt sakalo dharmo bhaviṣyaty atra vai surāḥ ॥

ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति । प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे । तत्र पादचतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥

tatas tretāyugaṁ nāma trayī yatra bhaviṣyati । prokṣitā yatra paśavo vadhaṁ prāpsyanti vai makhe । tatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati ॥

ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति । द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति ॥

tato vai dvāparaṁ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati । dvipādahīno dharmaś ca yuge tasmin bhaviṣyati ॥

ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते । एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति ॥

tatas tiṣye ’tha saṁprāpte yuge kalipuraskr̥te । ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati ॥

देवा ऊचुः । एकपादस्थिते धर्मे यत्रक्वचनगामिनि । कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः ॥

devā ūcuḥ । ekapādasthite dharme yatrakvacanagāmini । kathaṁ kartavyam asmābhir bhagavaṁs tad vadasva naḥ ॥

श्रीभगवानुवाच । यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा । अहिंसाधर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः । स वै देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत् ॥

śrībhagavān uvāca । yatra vedāś ca yajñāś ca tapaḥ satyaṁ damas tathā । ahiṁsādharmasaṁyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ । sa vai deśaḥ sevitavyo mā vo ’dharmaḥ padā spr̥śet ॥

व्यास उवाच । तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा । नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान् ॥

vyāsa uvāca । te ’nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇās tathā । namaskr̥tvā bhagavate jagmur deśān yathepsitān ॥

गतेषु त्रिदिवौकःसु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः । दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥

gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ । didr̥kṣur bhagavantaṁ tam aniruddhatanau sthitam ॥

तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत् । साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुगणित्रधृक् ॥

taṁ devo darśayām āsa kr̥tvā hayaśiro mahat । sāṅgān āvartayan vedān kamaṇḍalugaṇitradhr̥k ॥

ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम् । लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥

tato ’śvaśirasaṁ dr̥ṣṭvā taṁ devam amitaujasam । lokakartā prabhur brahmā lokānāṁ hitakāmyayā ॥

मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः । स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा ॥

mūrdhnā praṇamya varadaṁ tasthau prāñjalir agrataḥ । sa pariṣvajya devena vacanaṁ śrāvitas tadā ॥

लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि । धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः । त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा ॥

lokakāryagatīḥ sarvās tvaṁ cintaya yathāvidhi । dhātā tvaṁ sarvabhūtānāṁ tvaṁ prabhur jagato guruḥ । tvayy āveśitabhāro ’haṁ dhr̥tiṁ prāpsyāmy athāñjasā ॥

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति । प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदेशिकः ॥

yadā ca surakāryaṁ te aviṣahyaṁ bhaviṣyati । prādurbhāvaṁ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ ॥

एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत । तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः ॥

evam uktvā hayaśirās tatraivāntaradhīyata । tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṁ lokam acirād gataḥ ॥

एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः । यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥

evam eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ । yajñeṣv agraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā ॥

निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम् । प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥

nivr̥ttiṁ cāsthito dharmaṁ gatim akṣayadharmiṇām । pravr̥ttidharmān vidadhe kr̥tvā lokasya citratām ॥

स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम् । युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लोका;न्युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज ॥

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṁ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam । yugānte sa suptaḥ susaṁkṣipya lokān; yugādau prabuddho jagad dhy utsasarja ॥

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने । अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम् ॥

tasmai namadhvaṁ devāya nirguṇāya guṇātmane । ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām ॥

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा । आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṁ pataye tathā । ādityapataye caiva vasūnāṁ pataye tathā ॥

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा । वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च ॥

aśvibhyāṁ pataye caiva marutāṁ pataye tathā । vedayajñādhipataye vedāṅgapataye ’pi ca ॥

समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने । शान्तये सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥

samudravāsine nityaṁ haraye muñjakeśine । śāntaye sarvabhūtānāṁ mokṣadharmānubhāṣiṇe ॥

तपसां तेजसां चैव पतये यशसोऽपि च । वाचश्च पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥

tapasāṁ tejasāṁ caiva pataye yaśaso ’pi ca । vācaś ca pataye nityaṁ saritāṁ pataye tathā ॥

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते । विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा ॥

kapardine varāhāya ekaśr̥ṅgāya dhīmate । vivasvate ’śvaśirase caturmūrtidhr̥te sadā ॥

गुह्याय ज्ञानदृश्याय अक्षराय क्षराय च । एष देवः संचरति सर्वत्रगतिरव्ययः ॥

guhyāya jñānadr̥śyāya akṣarāya kṣarāya ca । eṣa devaḥ saṁcarati sarvatragatir avyayaḥ ॥

एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा । कथितं तच्च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥

evam etat purā dr̥ṣṭaṁ mayā vai jñānacakṣuṣā । kathitaṁ tac ca vaḥ sarvaṁ mayā pr̥ṣṭena tattvataḥ ॥

क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः । गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि ॥

kriyatāṁ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṁ harir īśvaraḥ । gīyatāṁ vedaśabdaiś ca pūjyatāṁ ca yathāvidhi ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता । सर्वे शिष्याः सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktās tu vayaṁ tena vedavyāsena dhīmatā । sarve śiṣyāḥ sutaś cāsya śukaḥ paramadharmavit ॥

स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशां पते । चतुर्वेदोद्गताभिश्च ऋग्भिस्तमभितुष्टुवे ॥

sa cāsmākam upādhyāyaḥ sahāsmābhir viśāṁ pate । caturvedodgatābhiś ca r̥gbhis tam abhituṣṭuve ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । evaṁ me ’kathayad rājan purā dvaipāyano guruḥ ॥

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत् । नमो भगवते कृत्वा समाहितमना नरः ॥

yaś cedaṁ śr̥ṇuyān nityaṁ yaś cedaṁ parikīrtayet । namo bhagavate kr̥tvā samāhitamanā naraḥ ॥

भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपसमन्वितः । आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥

bhavaty arogo dyutimān balarūpasamanvitaḥ । āturo mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt ॥

कामकामी लभेत्कामं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥

kāmakāmī labhet kāmaṁ dīrgham āyur avāpnuyāt । brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet । vaiśyo vipulalābhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt ॥

अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम् । लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् । वन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत् ॥

aputro labhate putraṁ kanyā caivepsitaṁ patim । lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayet sutam । vandhyā prasavam āpnoti putrapautrasamr̥ddhimat ॥

क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि । यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम् ॥

kṣemeṇa gacched adhvānam idaṁ yaḥ paṭhate pathi । yo yaṁ kāmaṁ kāmayate sa tam āpnoti ca dhruvam ॥

इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं; महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम् । समागमं चर्षिदिवौकसामिमं; निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥

idaṁ maharṣer vacanaṁ viniścitaṁ; mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanam । samāgamaṁ carṣidivaukasām imaṁ; niśamya bhaktāḥ susukhaṁ labhante ॥