Adhyāya 318

नारद उवाच । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते । नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम् ॥

nārada uvāca । sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate । nainaṁ prajñā sunītaṁ vā trāyate nāpi pauruṣam ॥

स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति । जरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥

svabhāvād yatnam ātiṣṭhed yatnavān nāvasīdati । jarāmaraṇarogebhyaḥ priyam ātmānam uddharet ॥

रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥

rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ । sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dr̥ḍhadhanvibhiḥ ॥

व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते ॥

vyādhitasya vivitsābhis trasyato jīvitaiṣiṇaḥ । avaśasya vināśāya śarīram apakr̥ṣyate ॥

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः ॥

sravanti na nivartante srotāṁsi saritām iva । āyur ādāya martyānāṁ rātryahāni punaḥ punaḥ ॥

व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते ॥

vyatyayo hy ayam atyantaṁ pakṣayoḥ śuklakr̥ṣṇayoḥ । jātaṁ martyaṁ jarayati nimeṣaṁ nāvatiṣṭhate ॥

सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयन्नसौ । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥

sukhaduḥkhāni bhūtānām ajaro jarayann asau । ādityo hy astam abhyeti punaḥ punar udeti ca ॥

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान् । इष्टानिष्टान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः ॥

adr̥ṣṭapūrvān ādāya bhāvān apariśaṅkitān । iṣṭāniṣṭān manuṣyāṇām astaṁ gacchanti rātrayaḥ ॥

यो यमिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥

yo yam icched yathākāmaṁ kāmānāṁ tat tad āpnuyāt । yadi syān na parādhīnaṁ puruṣasya kriyāphalam ॥

संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः । दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः ॥

saṁyatāś ca hi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ । dr̥śyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāś ca svakarmabhiḥ ॥

अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशीर्भिरप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥

apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ । āśīrbhir apy asaṁyuktā dr̥śyante sarvakāminaḥ ॥

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते ॥

bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṁsāyāṁ satatotthitaḥ । vañcanāyāṁ ca lokasya sa sukheṣv eva jīryate ॥

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति । कश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यमधिगच्छति ॥

aceṣṭamānam āsīnaṁ śrīḥ kaṁ cid upatiṣṭhati । kaś cit karmānusr̥tyānyo na prāpyam adhigacchati ॥

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥

aparādhaṁ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ । śukram anyatra saṁbhūtaṁ punar anyatra gacchati ॥

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥

tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā । āmrapuṣpopamā yasya nivr̥ttir upalabhyate ॥

केषांचित्पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डमुपजायते ॥

keṣāṁ cit putrakāmānām anusaṁtānam icchatām । siddhau prayatamānānāṁ naivāṇḍam upajāyate ॥

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव । आयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः ॥

garbhāc codvijamānānāṁ kruddhād āśīviṣād iva । āyuṣmāñ jāyate putraḥ kathaṁ pretaḥ pitaiva saḥ ॥

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः । दश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः ॥

devān iṣṭvā tapas taptvā kr̥paṇaiḥ putragr̥ddhibhiḥ । daśa māsān paridhr̥tā jāyante kulapāṁsanāḥ ॥

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ॥

apare dhanadhānyāni bhogāṁś ca pitr̥saṁcitān । vipulān abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ ॥

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते ॥

anyonyaṁ samabhipretya maithunasya samāgame । upadrava ivāviṣṭo yoniṁ garbhaḥ prapadyate ॥

शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम् । प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् ॥

śīrṇaṁ paraśarīreṇa nicchavīkaṁ śarīriṇam । prāṇināṁ prāṇasaṁrodhe māṁsaśleṣmaviceṣṭitam ॥

निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम् । विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम् ॥

nirdagdhaṁ paradehena paradehaṁ calācalam । vinaśyantaṁ vināśānte nāvi nāvam ivāhitam ॥

संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम् । केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वमिह पश्यसि ॥

saṁgatyā jaṭhare nyastaṁ retobindum acetanam । kena yatnena jīvantaṁ garbhaṁ tvam iha paśyasi ॥

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः । तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते ॥

annapānāni jīryante yatra bhakṣāś ca bhakṣitāḥ । tasminn evodare garbhaḥ kiṁ nānnam iva jīryate ॥

गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः । धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर्विद्यते वशः ॥

garbhamūtrapurīṣāṇāṁ svabhāvaniyatā gatiḥ । dhāraṇe vā visarge vā na kartur vidyate vaśaḥ ॥

स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथापरे । आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते ॥

sravanti hy udarād garbhā jāyamānās tathāpare । āgamena sahānyeṣāṁ vināśa upapadyate ॥

एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवन्परिमुच्यते । प्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वंद्वेषु मज्जति ॥

etasmād yonisaṁbandhād yo jīvan parimucyate । prajāṁ ca labhate kāṁ cit punar dvaṁdveṣu majjati ॥

शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम् । प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः ॥

śatasya sahajātasya saptamīṁ daśamīṁ daśām । prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ ॥

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः । व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव ॥

nābhyutthāne manuṣyāṇāṁ yogāḥ syur nātra saṁśayaḥ । vyādhibhiś ca vimathyante vyālaiḥ kṣudramr̥gā iva ॥

व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम् । वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः ॥

vyādhibhir bhakṣyamāṇānāṁ tyajatāṁ vipulaṁ dhanam । vedanāṁ nāpakarṣanti yatamānāś cikitsakāḥ ॥

ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः ॥

te cāpi nipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ saṁbhr̥tauṣadhāḥ । vyādhibhiḥ parikr̥ṣyante mr̥gā vyādhair ivārditāḥ ॥

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः ॥

te pibantaḥ kaṣāyāṁś ca sarpīṁṣi vividhāni ca । dr̥śyante jarayā bhagnā nāgā nāgair ivottamaiḥ ॥

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणः । श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते ॥

ke vā bhuvi cikitsante rogārtān mr̥gapakṣiṇaḥ । śvāpadāni daridrāṁś ca prāyo nārtā bhavanti te ॥

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजसः । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥

ghorān api durādharṣān nr̥patīn ugratejasaḥ । ākramya roga ādatte paśūn paśupaco yathā ॥

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥

iti lokam anākrandaṁ mohaśokapariplutam । srotasā sahasā kṣiptaṁ hriyamāṇaṁ balīyasā ॥

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा व्यतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु ॥

na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā । svabhāvā vyativartante ye niyuktāḥ śarīriṣu ॥

न म्रियेरन्न जीर्येरन्सर्वे स्युः सर्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपश्येयुरुत्थानस्य फलं प्रति ॥

na mriyeran na jīryeran sarve syuḥ sarvakāmikāḥ । nāpriyaṁ pratipaśyeyur utthānasya phalaṁ prati ॥

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥

upary upari lokasya sarvo bhavitum icchati । yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā ॥

ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते ॥

aiśvaryamadamattāṁś ca mattān madyamadena ca । apramattāḥ śaṭhāḥ krūrā vikrāntāḥ paryupāsate ॥

क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिदसमीक्षिताः । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदभिगम्यते ॥

kleśāḥ pratinivartante keṣāṁ cid asamīkṣitāḥ । svaṁ svaṁ ca punar anyeṣāṁ na kiṁ cid abhigamyate ॥

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः ॥

mahac ca phalavaiṣamyaṁ dr̥śyate karmasaṁdhiṣu । vahanti śibikām anye yānty anye śibikāgatāḥ ॥

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसराः । मनुजाश्च शतस्त्रीकाः शतशो विधवाः स्त्रियः ॥

sarveṣām r̥ddhikāmānām anye rathapuraḥsarāḥ । manujāś ca śatastrīkāḥ śataśo vidhavāḥ striyaḥ ॥

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि ॥

dvaṁdvārāmeṣu bhūteṣu gacchanty ekaikaśo narāḥ । idam anyat paraṁ paśya mātra mohaṁ kariṣyasi ॥

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥

tyaja dharmam adharmaṁ ca ubhe satyānr̥te tyaja । ubhe satyānr̥te tyaktvā yena tyajasi taṁ tyaja ॥

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः ॥

etat te paramaṁ guhyam ākhyātam r̥ṣisattama । yena devāḥ parityajya martyalokaṁ divaṁ gatāḥ ॥

भीष्म उवाच । नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान् । संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत ॥

bhīṣma uvāca । nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimān । saṁcintya manasā dhīro niścayaṁ nādhyagacchata ॥

पुत्रदारैर्महान्क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्श्रमः । किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम् ॥

putradārair mahān kleśo vidyāmnāye mahāñ śramaḥ । kiṁ nu syāc chāśvataṁ sthānam alpakleśaṁ mahodayam ॥

ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः । परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम् ॥

tato muhūrtaṁ saṁcintya niścitāṁ gatim ātmanaḥ । parāvarajño dharmasya parāṁ naiḥśreyasīṁ gatim ॥

कथं त्वहमसंक्लिष्टो गच्छेयं परमां गतिम् । नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे ॥

kathaṁ tv aham asaṁkliṣṭo gaccheyaṁ paramāṁ gatim । nāvarteyaṁ yathā bhūyo yonisaṁsārasāgare ॥

परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः । सर्वसङ्गान्परित्यज्य निश्चितां मनसो गतिम् ॥

paraṁ bhāvaṁ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ । sarvasaṅgān parityajya niścitāṁ manaso gatim ॥

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेऽधिगमिष्यति । अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः ॥

tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṁ me ’dhigamiṣyati । akṣayaś cāvyayaś caiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ ॥

न तु योगमृते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिः । अवबन्धो हि मुक्तस्य कर्मभिर्नोपपद्यते ॥

na tu yogam r̥te śakyā prāptuṁ sā paramā gatiḥ । avabandho hi muktasya karmabhir nopapadyate ॥

तस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम् । वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम् ॥

tasmād yogaṁ samāsthāya tyaktvā gr̥hakalevaram । vāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṁ divākaram ॥

न ह्येष क्षयमाप्नोति सोमः सुरगणैर्यथा । कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति । क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते ॥

na hy eṣa kṣayam āpnoti somaḥ suragaṇair yathā । kampitaḥ patate bhūmiṁ punaś caivādhirohati । kṣīyate hi sadā somaḥ punaś caivābhipūryate ॥

रविस्तु संतापयति लोकान्रश्मिभिरुल्बणैः । सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः ॥

ravis tu saṁtāpayati lokān raśmibhir ulbaṇaiḥ । sarvatas teja ādatte nityam akṣayamaṇḍalaḥ ॥

अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम् । अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥

ato me rocate gantum ādityaṁ dīptatejasam । atra vatsyāmi durdharṣo niḥsaṅgenāntarātmanā ॥

सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम् । ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहम् ॥

sūryasya sadane cāhaṁ nikṣipyedaṁ kalevaram । r̥ṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṁ tejo ’tiduḥsaham ॥

आपृच्छामि नगान्नागान्गिरीनुर्वीं दिशो दिवम् । देवदानवगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान् ॥

āpr̥cchāmi nagān nāgān girīn urvīṁ diśo divam । devadānavagandharvān piśācoragarākṣasān ॥

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि नसंशयः । पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः ॥

lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi nasaṁśayaḥ । paśyantu yogavīryaṁ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ ॥

अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम् । तस्मादनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं प्रति ॥

athānujñāpya tam r̥ṣiṁ nāradaṁ lokaviśrutam । tasmād anujñāṁ saṁprāpya jagāma pitaraṁ prati ॥

सोऽभिवाद्य महात्मानमृषिं द्वैपायनं मुनिम् । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य कृष्णमापृष्टवान्मुनिः ॥

so ’bhivādya mahātmānam r̥ṣiṁ dvaipāyanaṁ munim । śukaḥ pradakṣiṇīkr̥tya kr̥ṣṇam āpr̥ṣṭavān muniḥ ॥

श्रुत्वा ऋषिस्तद्वचनं शुकस्य; प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम् । भो भोः पुत्र स्थीयतां तावदद्य; यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थम् ॥

śrutvā r̥ṣis tad vacanaṁ śukasya; prīto mahātmā punar āha cainam । bho bhoḥ putra sthīyatāṁ tāvad adya; yāvac cakṣuḥ prīṇayāmi tvadartham ॥

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे । पितरं संपरित्यज्य जगाम द्विजसत्तमः ॥

nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktabandhanaḥ । mokṣam evānusaṁcintya gamanāya mano dadhe । pitaraṁ saṁparityajya jagāma dvijasattamaḥ ॥