Adhyāya 283

पराशर उवाच । प्रतिग्रहागता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिताः । वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः । स्वल्पाप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः ॥

parāśara uvāca । pratigrahāgatā vipre kṣatriye śastranirjitāḥ । vaiśye nyāyārjitāś caiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ । svalpāpy arthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ ॥

नित्यं त्रयाणां वर्णानां शूद्रः शुश्रूषुरुच्यते । क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतति द्विजः । शूद्रकर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः ॥

nityaṁ trayāṇāṁ varṇānāṁ śūdraḥ śuśrūṣur ucyate । kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvr̥ttiḥ patati dvijaḥ । śūdrakarmā yadā tu syāt tadā patati vai dvijaḥ ॥

वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजीवनम् । शूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते ॥

vāṇijyaṁ pāśupālyaṁ ca tathā śilpopajīvanam । śūdrasyāpi vidhīyante yadā vr̥ttir na jāyate ॥

रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् । मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयो लोहचर्मणोः ॥

raṅgāvataraṇaṁ caiva tathā rūpopajīvanam । madyamāṁsopajīvyaṁ ca vikrayo lohacarmaṇoḥ ॥

अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् । कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रुतिः ॥

apūrviṇā na kartavyaṁ karma loke vigarhitam । kr̥tapūrviṇas tu tyajato mahān dharma iti śrutiḥ ॥

संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् । मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च नग्राह्यमुच्यते ॥

saṁsiddhaḥ puruṣo loke yad ācarati pāpakam । madenābhiplutamanās tac ca nagrāhyam ucyate ॥

श्रूयन्ते हि पुराणे वै प्रजा धिग्दण्डशासनाः । दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवर्तकाः ॥

śrūyante hi purāṇe vai prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ । dāntā dharmapradhānāś ca nyāyadharmānuvartakāḥ ॥

धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते । धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि ॥

dharma eva sadā nr̥̄ṇām iha rājan praśasyate । dharmavr̥ddhā guṇān eva sevante hi narā bhuvi ॥

तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त जनाधिप । विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः ॥

taṁ dharmam asurās tāta nāmr̥ṣyanta janādhipa । vivardhamānāḥ kramaśas tatra te ’nvāviśan prajāḥ ॥

तेषां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः । दर्पात्मनां ततः क्रोधः पुनस्तेषामजायत ॥

teṣāṁ darpaḥ samabhavat prajānāṁ dharmanāśanaḥ । darpātmanāṁ tataḥ krodhaḥ punas teṣām ajāyata ॥

ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् । ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत ॥

tataḥ krodhābhibhūtānāṁ vr̥ttaṁ lajjāsamanvitam । hrīś caivāpy anaśad rājaṁs tato moho vyajāyata ॥

ततो मोहपरीतास्ते नापश्यन्त यथा पुरा । परस्परावमर्देन वर्तयन्ति यथासुखम् ॥

tato mohaparītās te nāpaśyanta yathā purā । parasparāvamardena vartayanti yathāsukham ॥

तान्प्राप्य तु स धिग्दण्डो नकारणमतोऽभवत् । ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह ॥

tān prāpya tu sa dhigdaṇḍo nakāraṇam ato ’bhavat । tato ’bhyagacchan devāṁś ca brāhmaṇāṁś cāvamanya ha ॥

एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् । अगच्छञ्शरणं वीरं बहुरूपं गणाधिपम् ॥

etasminn eva kāle tu devā devavaraṁ śivam । agacchañ śaraṇaṁ vīraṁ bahurūpaṁ gaṇādhipam ॥

तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ । तिस्रोऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा ॥

tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau । tisro ’py ekena bāṇena devāpyāyitatejasā ॥

तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः । देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना ॥

teṣām adhipatis tv āsīd bhīmo bhīmaparākramaḥ । devatānāṁ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā ॥

तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः । प्रावर्तन्त च वेदा वै शास्त्राणि च यथा पुरा ॥

tasmin hate ’tha svaṁ bhāvaṁ pratyapadyanta mānavāḥ । prāvartanta ca vedā vai śāstrāṇi ca yathā purā ॥

ततोऽभ्यषिञ्चन्राज्येन देवानां दिवि वासवम् । सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे ॥

tato ’bhyaṣiñcan rājyena devānāṁ divi vāsavam । saptarṣayaś cānvayuñjan narāṇāṁ daṇḍadhāraṇe ॥

सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः । राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक् ॥

saptarṣīṇām athordhvaṁ ca vipr̥thur nāma pārthivaḥ । rājānaḥ kṣatriyāś caiva maṇḍaleṣu pr̥thak pr̥thak ॥

महाकुलेषु ये जाता वृत्ताः पूर्वतराश्च ये । तेषामथासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति ॥

mahākuleṣu ye jātā vr̥ttāḥ pūrvatarāś ca ye । teṣām athāsuro bhāvo hr̥dayān nāpasarpati ॥

तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेन पार्थिवाः । आसुराण्येव कर्माणि न्यषेवन्भीमविक्रमाः ॥

tasmāt tenaiva bhāvena sānuṣaṅgena pārthivāḥ । āsurāṇy eva karmāṇi nyaṣevan bhīmavikramāḥ ॥

प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्ति च । भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतमा नराः ॥

pratyatiṣṭhaṁś ca teṣv eva tāny eva sthāpayanti ca । bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatamā narāḥ ॥

तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः । संसिद्धाधिगमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत् ॥

tasmād ahaṁ bravīmi tvāṁ rājan saṁcintya śāstrataḥ । saṁsiddhādhigamaṁ kuryāt karma hiṁsātmakaṁ tyajet ॥

न संकरेण द्रविणं विचिन्वीत विचक्षणः । धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते ॥

na saṁkareṇa draviṇaṁ vicinvīta vicakṣaṇaḥ । dharmārthaṁ nyāyam utsr̥jya na tat kalyāṇam ucyate ॥

स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः । प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय ॥

sa tvam evaṁvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ । prajā bhr̥tyāṁś ca putrāṁś ca svadharmeṇānupālaya ॥

इष्टानिष्टसमायोगो वैरं सौहार्दमेव च । अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते ॥

iṣṭāniṣṭasamāyogo vairaṁ sauhārdam eva ca । atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate ॥

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन । निर्गुणो यो हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोऽरिरुच्यते ॥

tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana । nirguṇo yo hi durbuddhir ātmanaḥ so ’rir ucyate ॥

मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः । न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह ॥

mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ । na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣv iha ॥

धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोऽपि वा । आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसयन् ॥

dharmaśīlo naro vidvān īhako ’nīhako ’pi vā । ātmabhūtaḥ sadā loke cared bhūtāny ahiṁsayan ॥

यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै । नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति ॥

yadā vyapetahr̥llekhaṁ mano bhavati tasya vai । nānr̥taṁ caiva bhavati tadā kalyāṇam r̥cchati ॥