Adhyāya 241

व्यास उवाच । सृजते तु गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञस्त्वनुतिष्ठति । गुणान्विक्रियतः सर्वानुदासीनवदीश्वरः ॥

vyāsa uvāca । sr̥jate tu guṇān sattvaṁ kṣetrajñas tv anutiṣṭhati । guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ ॥

स्वभावयुक्तं तत्सर्वं यदिमान्सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान् ॥

svabhāvayuktaṁ tat sarvaṁ yad imān sr̥jate guṇān । ūrṇanābhir yathā sūtraṁ sr̥jate tantuvad guṇān ॥

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥

pradhvastā na nivartante pravr̥ttir nopalabhyate । evam eke vyavasyanti nivr̥ttir iti cāpare ॥

उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति । अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान् ॥

ubhayaṁ saṁpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati । anenaiva vidhānena bhaved garbhaśayo mahān ॥

अनादिनिधनं नित्यमासाद्य विचरेन्नरः । अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥

anādinidhanaṁ nityam āsādya vicaren naraḥ । akrudhyann aprahr̥ṣyaṁś ca nityaṁ vigatamatsaraḥ ॥

इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् । अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः ॥

ity evaṁ hr̥dayagranthiṁ buddhicintāmayaṁ dr̥ḍham । atītya sukham āsīta aśocaṁś chinnasaṁśayaḥ ॥

तप्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्या यथा पूर्णां नदीं नराः । अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा ॥

tapyeyuḥ pracyutāḥ pr̥thvyā yathā pūrṇāṁ nadīṁ narāḥ । avagāḍhā hy avidvāṁso viddhi lokam imaṁ tathā ॥

न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित् । एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः ॥

na tu tāmyati vai vidvān sthale carati tattvavit । evaṁ yo vindate ’’tmānaṁ kevalaṁ jñānam ātmanaḥ ॥

एवं बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् । समवेक्ष्य शनैः सम्यग्लभते शममुत्तमम् ॥

evaṁ buddhvā naraḥ sarvāṁ bhūtānām āgatiṁ gatim । samavekṣya śanaiḥ samyag labhate śamam uttamam ॥

एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम् ॥

etad vai janmasāmarthyaṁ brāhmaṇasya viśeṣataḥ । ātmajñānaṁ śamaś caiva paryāptaṁ tatparāyaṇam ॥

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् । विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥

etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam । vijñāyaitad vimucyante kr̥takr̥tyā manīṣiṇaḥ ॥

न भवति विदुषां महद्भयं; यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् । न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि;द्भवति हि या विदुषः सनातनी ॥

na bhavati viduṣāṁ mahad bhayaṁ; yad aviduṣāṁ sumahad bhayaṁ bhavet । na hi gatir adhikāsti kasya cid; bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī ॥

लोकमातुरमसूयते जन;स्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते । तत्र पश्य कुशलानशोचतो; ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम् ॥

lokam āturam asūyate janas; tat tad eva ca nirīkṣya śocate । tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṁ kr̥tākr̥tam ॥

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं; तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम् । न प्रियं तदुभयं न चाप्रियं; तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥

yat karoty anabhisaṁdhipūrvakaṁ; tac ca nirṇudati yat purā kr̥tam । na priyaṁ tad ubhayaṁ na cāpriyaṁ; tasya taj janayatīha kurvataḥ ॥