Adhyāya 19

युधिष्ठिर उवाच । वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च । उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vedāhaṁ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca । ubhayaṁ vedavacanaṁ kuru karma tyajeti ca ॥

आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चित्रितानि च । निश्चयश्चैव यन्मात्रो वेदाहं तं यथाविधि ॥

ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiś citritāni ca । niścayaś caiva yanmātro vedāhaṁ taṁ yathāvidhi ॥

त्वं तु केवलमस्त्रज्ञो वीरव्रतमनुष्ठितः । शास्त्रार्थं तत्त्वतो गन्तुं न समर्थः कथंचन ॥

tvaṁ tu kevalam astrajño vīravratam anuṣṭhitaḥ । śāstrārthaṁ tattvato gantuṁ na samarthaḥ kathaṁ cana ॥

शास्त्रार्थसूक्ष्मदर्शी यो धर्मनिश्चयकोविदः । तेनाप्येवं न वाच्योऽहं यदि धर्मं प्रपश्यसि ॥

śāstrārthasūkṣmadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ । tenāpy evaṁ na vācyo ’haṁ yadi dharmaṁ prapaśyasi ॥

भ्रातृसौहृदमास्थाय यदुक्तं वचनं त्वया । न्याय्यं युक्तं च कौन्तेय प्रीतोऽहं तेन तेऽर्जुन ॥

bhrātr̥sauhr̥dam āsthāya yad uktaṁ vacanaṁ tvayā । nyāyyaṁ yuktaṁ ca kaunteya prīto ’haṁ tena te ’rjuna ॥

युद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाणां नैपुणेषु च । न त्वया सदृशः कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥

yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṁ naipuṇeṣu ca । na tvayā sadr̥śaḥ kaś cit triṣu lokeṣu vidyate ॥

धर्मसूक्ष्मं तु यद्वाक्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया । धनंजय न मे बुद्धिमभिशङ्कितुमर्हसि ॥

dharmasūkṣmaṁ tu yad vākyaṁ tatra duṣprataraṁ tvayā । dhanaṁjaya na me buddhim abhiśaṅkitum arhasi ॥

युद्धशास्त्रविदेव त्वं न वृद्धाः सेवितास्त्वया । समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥

yuddhaśāstravid eva tvaṁ na vr̥ddhāḥ sevitās tvayā । samāsavistaravidāṁ na teṣāṁ vetsi niścayam ॥

तपस्त्यागो विधिरिति निश्चयस्तात धीमताम् । परं परं ज्याय एषां सैषा नैःश्रेयसी गतिः ॥

tapas tyāgo vidhir iti niścayas tāta dhīmatām । paraṁ paraṁ jyāya eṣāṁ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ ॥

न त्वेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति । अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत्प्रधानतः ॥

na tv etan manyase pārtha na jyāyo ’sti dhanād iti । atra te vartayiṣyāmi yathā naitat pradhānataḥ ॥

तपःस्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः । ऋषयस्तपसा युक्ता येषां लोकाः सनातनाः ॥

tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dr̥śyante dhārmikā janāḥ । r̥ṣayas tapasā yuktā yeṣāṁ lokāḥ sanātanāḥ ॥

अजातश्मश्रवो धीरास्तथान्ये वनवासिनः । अनन्ता अधना एव स्वाध्यायेन दिवं गताः ॥

ajātaśmaśravo dhīrās tathānye vanavāsinaḥ । anantā adhanā eva svādhyāyena divaṁ gatāḥ ॥

उत्तरेण तु पन्थानमार्या विषयनिग्रहात् । अबुद्धिजं तमस्त्यक्त्वा लोकांस्त्यागवतां गताः ॥

uttareṇa tu panthānam āryā viṣayanigrahāt । abuddhijaṁ tamas tyaktvā lokāṁs tyāgavatāṁ gatāḥ ॥

दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं प्रपश्यसि । एते क्रियावतां लोका ये श्मशानानि भेजिरे ॥

dakṣiṇena tu panthānaṁ yaṁ bhāsvantaṁ prapaśyasi । ete kriyāvatāṁ lokā ye śmaśānāni bhejire ॥

अनिर्देश्या गतिः सा तु यां प्रपश्यन्ति मोक्षिणः । तस्मात्त्यागः प्रधानेष्टः स तु दुःखः प्रवेदितुम् ॥

anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṁ prapaśyanti mokṣiṇaḥ । tasmāt tyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ praveditum ॥

अनुसृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः । अपीह स्यादपीह स्यात्सारासारदिदृक्षया ॥

anusr̥tya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ । apīha syād apīha syāt sārāsāradidr̥kṣayā ॥

वेदवादानतिक्रम्य शास्त्राण्यारण्यकानि च । विपाट्य कदलीस्कन्धं सारं ददृशिरे न ते ॥

vedavādān atikramya śāstrāṇy āraṇyakāni ca । vipāṭya kadalīskandhaṁ sāraṁ dadr̥śire na te ॥

अथैकान्तव्युदासेन शरीरे पञ्चभौतिके । इच्छाद्वेषसमायुक्तमात्मानं प्राहुरिङ्गितैः ॥

athaikāntavyudāsena śarīre pañcabhautike । icchādveṣasamāyuktam ātmānaṁ prāhur iṅgitaiḥ ॥

अग्राह्यश्चक्षुषा सोऽपि अनिर्देश्यं च तद्गिरा । कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु परिवर्तते ॥

agrāhyaś cakṣuṣā so ’pi anirdeśyaṁ ca tad girā । karmahetupuraskāraṁ bhūteṣu parivartate ॥

कल्याणगोचरं कृत्वा मनस्तृष्णां निगृह्य च । कर्मसंततिमुत्सृज्य स्यान्निरालम्बनः सुखी ॥

kalyāṇagocaraṁ kr̥tvā manas tr̥ṣṇāṁ nigr̥hya ca । karmasaṁtatim utsr̥jya syān nirālambanaḥ sukhī ॥

अस्मिन्नेवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर्निषेविते । कथमर्थमनर्थाढ्यमर्जुन त्वं प्रशंससि ॥

asminn evaṁ sūkṣmagamye mārge sadbhir niṣevite । katham artham anarthāḍhyam arjuna tvaṁ praśaṁsasi ॥

पूर्वशास्त्रविदो ह्येवं जनाः पश्यन्ति भारत । क्रियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि ॥

pūrvaśāstravido hy evaṁ janāḥ paśyanti bhārata । kriyāsu niratā nityaṁ dāne yajñe ca karmaṇi ॥

भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तोऽपि पण्डिताः । दृढपूर्वश्रुता मूढा नैतदस्तीति वादिनः ॥

bhavanti sudurāvartā hetumanto ’pi paṇḍitāḥ । dr̥ḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitad astīti vādinaḥ ॥

अमृतस्यावमन्तारो वक्तारो जनसंसदि । चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः ॥

amr̥tasyāvamantāro vaktāro janasaṁsadi । caranti vasudhāṁ kr̥tsnāṁ vāvadūkā bahuśrutāḥ ॥

यान्वयं नाभिजानीमः कस्ताञ्ज्ञातुमिहार्हति । एवं प्राज्ञान्सतश्चापि महतः शास्त्रवित्तमान् ॥

yān vayaṁ nābhijānīmaḥ kas tāñ jñātum ihārhati । evaṁ prājñān sataś cāpi mahataḥ śāstravittamān ॥

तपसा महदाप्नोति बुद्ध्या वै विन्दते महत् । त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय धर्मवित् ॥

tapasā mahad āpnoti buddhyā vai vindate mahat । tyāgena sukham āpnoti sadā kaunteya dharmavit ॥