Adhyāya 186

युधिष्ठिर उवाच । आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयानघ । श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ācārasya vidhiṁ tāta procyamānaṁ tvayānagha । śrotum icchāmi dharmajña sarvajño hy asi me mataḥ ॥

भीष्म उवाच । दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः । असन्तो ह्यभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥

bhīṣma uvāca । durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ । asanto hy abhivikhyātāḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ ॥

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः । राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः ॥

purīṣaṁ yadi vā mūtraṁ ye na kurvanti mānavāḥ । rājamārge gavāṁ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ ॥

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् । धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥

śaucam āvaśyakaṁ kr̥tvā devatānāṁ ca tarpaṇam । dharmam āhur manuṣyāṇām upaspr̥śya nadīṁ taret ॥

सूर्यं सदोपतिष्ठेत न स्वप्याद्भास्करोदये । सायं प्रातर्जपन्संध्यां तिष्ठेत्पूर्वां तथापराम् ॥

sūryaṁ sadopatiṣṭheta na svapyād bhāskarodaye । sāyaṁ prātar japan saṁdhyāṁ tiṣṭhet pūrvāṁ tathāparām ॥

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मौनमास्थितः । न निन्देदन्नभक्ष्यांश्च स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत् ॥

pañcārdro bhojanaṁ kuryāt prāṅmukho maunam āsthitaḥ । na ninded annabhakṣyāṁś ca svādv asvādu ca bhakṣayet ॥

नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि । देवर्षिनारदप्रोक्तमेतदाचारलक्षणम् ॥

nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhen nārdrapādaḥ svapen niśi । devarṣināradaproktam etad ācāralakṣaṇam ॥

शुचिकाममनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् । ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥

śucikāmam anaḍvāhaṁ devagoṣṭhaṁ catuṣpatham । brāhmaṇaṁ dhārmikaṁ caiva nityaṁ kuryāt pradakṣiṇam ॥

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । सामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥

atithīnāṁ ca sarveṣāṁ preṣyāṇāṁ svajanasya ca । sāmānyaṁ bhojanaṁ bhr̥tyaiḥ puruṣasya praśasyate ॥

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् । नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥

sāyaṁ prātar manuṣyāṇām aśanaṁ devanirmitam । nāntarā bhojanaṁ dr̥ṣṭam upavāsī tathā bhavet ॥

होमकाले तथा जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् । अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥

homakāle tathā juhvann r̥tukāle tathā vrajan । ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet ॥

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् । उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते ॥

amr̥taṁ brāhmaṇocchiṣṭaṁ jananyā hr̥dayaṁ kr̥tam । upāsīta janaḥ satyaṁ satyaṁ santa upāsate ॥

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् । न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥

yajuṣā saṁskr̥taṁ māṁsaṁ nivr̥tto māṁsabhakṣaṇāt । na bhakṣayed vr̥thāmāṁsaṁ pr̥ṣṭhamāṁsaṁ ca varjayet ॥

स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत् । काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥

svadeśe paradeśe vā atithiṁ nopavāsayet । kāmyaṁ karmaphalaṁ labdhvā gurūṇām upapādayet ॥

गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् । गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥

gurubhya āsanaṁ deyaṁ kartavyaṁ cābhivādanam । gurūn abhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā ॥

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् । मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत् ॥

nekṣetādityam udyantaṁ na ca nagnāṁ parastriyam । maithunaṁ samaye dharmyaṁ guhyaṁ caiva samācaret ॥

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः । सर्वमार्यकृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च ॥

tīrthānāṁ hr̥dayaṁ tīrthaṁ śucīnāṁ hr̥dayaṁ śuciḥ । sarvam āryakr̥taṁ śaucaṁ vālasaṁsparśanāni ca ॥

दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् । सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥

darśane darśane nityaṁ sukhapraśnam udāharet । sāyaṁ prātaś ca viprāṇāṁ pradiṣṭam abhivādanam ॥

देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥

devagoṣṭhe gavāṁ madhye brāhmaṇānāṁ kriyāpathe । svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṁ pāṇim uddharet ॥

पण्यानां शोभनं पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः । बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम् ॥

paṇyānāṁ śobhanaṁ paṇyaṁ kr̥ṣīṇāṁ bādyate kr̥ṣiḥ । bahukāraṁ ca sasyānāṁ vāhye vāhyaṁ tathā gavām ॥

संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा । सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥

saṁpannaṁ bhojane nityaṁ pānīye tarpaṇaṁ tathā । suśr̥taṁ pāyase brūyād yavāgvāṁ kr̥sare tathā ॥

श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने । व्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम् ॥

śmaśrukarmaṇi saṁprāpte kṣute snāne ’tha bhojane । vyādhitānāṁ ca sarveṣām āyuṣyam abhinandanam ॥

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् । सुतस्त्रिया च शयनं सहभोज्यं च वर्जयेत् ॥

pratyādityaṁ na meheta na paśyed ātmanaḥ śakr̥t । sutastriyā ca śayanaṁ sahabhojyaṁ ca varjayet ॥

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् । अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति ॥

tvaṁkāraṁ nāmadheyaṁ ca jyeṣṭhānāṁ parivarjayet । avarāṇāṁ samānānām ubhayeṣāṁ na duṣyati ॥

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् । ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥

hr̥dayaṁ pāpavr̥ttānāṁ pāpam ākhyāti vaikr̥tam । jñānapūrvaṁ vinaśyanti gūhamānā mahājane ॥

ज्ञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः । नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति त्रिदिवौकसः ॥

jñānapūrvaṁ kr̥taṁ pāpaṁ chādayanty abahuśrutāḥ । nainaṁ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ ॥

पापेन हि कृतं पापं पापमेवानुवर्तते । धार्मिकेण कृतो धर्मः कर्तारमनुवर्तते ॥

pāpena hi kr̥taṁ pāpaṁ pāpam evānuvartate । dhārmikeṇa kr̥to dharmaḥ kartāram anuvartate ॥

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो; विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः । राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि; तथाबुधं पापमुपैति कर्म ॥

pāpaṁ kr̥taṁ na smaratīha mūḍho; vivartamānasya tad eti kartuḥ । rāhur yathā candram upaiti cāpi; tathābudhaṁ pāpam upaiti karma ॥

आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नेह भुज्यते । तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥

āśayā saṁcitaṁ dravyaṁ yat kāle neha bhujyate । tad budhā na praśaṁsanti maraṇaṁ na pratīkṣate ॥

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥

mānasaṁ sarvabhūtānāṁ dharmam āhur manīṣiṇaḥ । tasmāt sarveṣu bhūteṣu manasā śivam ācaret ॥

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता । केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥

eka eva cared dharmaṁ nāsti dharme sahāyatā । kevalaṁ vidhim āsādya sahāyaḥ kiṁ kariṣyati ॥

देवा योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि । प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥

devā yonir manuṣyāṇāṁ devānām amr̥taṁ divi । pretyabhāve sukhaṁ dharmāc chaśvat tair upabhujyate ॥