Adhyāya 157

युधिष्ठिर उवाच । यतः प्रभवति क्रोधः कामश्च भरतर्षभ । शोकमोहौ विवित्सा च परासुत्वं तथा मदः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaś ca bharatarṣabha । śokamohau vivitsā ca parāsutvaṁ tathā madaḥ ॥

लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा । एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद ॥

lobho mātsaryam īrṣyā ca kutsāsūyā kr̥pā tathā । etat sarvaṁ mahāprājña yāthātathyena me vada ॥

भीष्म उवाच । त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः । उपासते महाराज समस्ताः पुरुषानिह ॥

bhīṣma uvāca । trayodaśaite ’tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṁ smr̥tāḥ । upāsate mahārāja samastāḥ puruṣān iha ॥

एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्ता नुदन्ति हि । वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वैव पुरुषेतरान् ॥

ete pramattaṁ puruṣam apramattā nudanti hi । vr̥kā iva vilumpanti dr̥ṣṭvaiva puruṣetarān ॥

एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते । इति मर्त्यो विजानीयात्सततं भरतर्षभ ॥

ebhyaḥ pravartate duḥkham ebhyaḥ pāpaṁ pravartate । iti martyo vijānīyāt satataṁ bharatarṣabha ॥

एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पुरुषोत्तम । हन्त ते वर्तयिष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥

eteṣām udayaṁ sthānaṁ kṣayaṁ ca puruṣottama । hanta te vartayiṣyāmi tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते । क्षमया तिष्ठते राजञ्श्रीमांश्च विनिवर्तते ॥

lobhāt krodhaḥ prabhavati paradoṣair udīryate । kṣamayā tiṣṭhate rājañ śrīmāṁś ca vinivartate ॥

संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते । अवद्यदर्शनाद्व्येति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम् ॥

saṁkalpāj jāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate । avadyadarśanād vyeti tattvajñānāc ca dhīmatām ॥

विरुद्धानि हि शास्त्राणि पश्यन्तीहाल्पबुद्धयः । विवित्सा जायते तत्र तत्त्वज्ञानान्निवर्तते ॥

viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpabuddhayaḥ । vivitsā jāyate tatra tattvajñānān nivartate ॥

प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः । यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥

prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāt tasya dehinaḥ । yadā nirarthakaṁ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati ॥

परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते । दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते ॥

parāsutā krodhalobhād abhyāsāc ca pravartate । dayayā sarvabhūtānāṁ nirvedāt sā nivartate ॥

सत्त्वत्यागात्तु मात्सर्यमहितानि च सेवते । एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात् ॥

sattvatyāgāt tu mātsaryam ahitāni ca sevate । etat tu kṣīyate tāta sādhūnām upasevanāt ॥

कुलाज्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् । एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति ॥

kulāj jñānāt tathaiśvaryān mado bhavati dehinām । ebhir eva tu vijñātair madaḥ sadyaḥ praṇaśyati ॥

ईर्ष्या कामात्प्रभवति संघर्षाच्चैव भारत । इतरेषां तु मर्त्यानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति ॥

īrṣyā kāmāt prabhavati saṁgharṣāc caiva bhārata । itareṣāṁ tu martyānāṁ prajñayā sā praṇaśyati ॥

विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंगतैः । कुत्सा संजायते राजन्नुपेक्षाभिः प्रशाम्यति ॥

vibhramāl lokabāhyānāṁ dveṣyair vākyair asaṁgataiḥ । kutsā saṁjāyate rājann upekṣābhiḥ praśāmyati ॥

प्रतिकर्तुमशक्याय बलस्थायापकारिणे । असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते ॥

pratikartum aśakyāya balasthāyāpakāriṇe । asūyā jāyate tīvrā kāruṇyād vinivartate ॥

कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा । धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा ॥

kr̥paṇān satataṁ dr̥ṣṭvā tataḥ saṁjāyate kr̥pā । dharmaniṣṭhāṁ yadā vetti tadā śāmyati sā kr̥pā ॥

एतान्येव जितान्याहुः प्रशमाच्च त्रयोदश । एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश । त्वया सर्वात्मना नित्यं विजिता जेष्यसे च तान् ॥

etāny eva jitāny āhuḥ praśamāc ca trayodaśa । ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṁ sarve doṣās trayodaśa । tvayā sarvātmanā nityaṁ vijitā jeṣyase ca tān ॥