Adhyāya 39

जनमेजय उवाच । कथमार्ष्टिषेणो भगवान्विपुलं तप्तवांस्तपः । सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा ॥

janamejaya uvāca । katham ārṣṭiṣeṇo bhagavān vipulaṁ taptavāṁs tapaḥ । sindhudvīpaḥ kathaṁ cāpi brāhmaṇyaṁ labdhavāṁs tadā ॥

देवापिश्च कथं ब्रह्मन्विश्वामित्रश्च सत्तम । तन्ममाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे ॥

devāpiś ca kathaṁ brahman viśvāmitraś ca sattama । tan mamācakṣva bhagavan paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

वैशंपायन उवाच । पुरा कृतयुगे राजन्नार्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः । वसन्गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । purā kr̥tayuge rājann ārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ । vasan gurukule nityaṁ nityam adhyayane rataḥ ॥

तस्य राजन्गुरुकुले वसतो नित्यमेव ह । समाप्तिं नागमद्विद्या नापि वेदा विशां पते ॥

tasya rājan gurukule vasato nityam eva ha । samāptiṁ nāgamad vidyā nāpi vedā viśāṁ pate ॥

स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः । ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान् ॥

sa nirviṇṇas tato rājaṁs tapas tepe mahātapāḥ । tato vai tapasā tena prāpya vedān anuttamān ॥

स विद्वान्वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्यृषिसत्तमः । तत्र तीर्थे वरान्प्रादात्त्रीनेव सुमहातपाः ॥

sa vidvān vedayuktaś ca siddhaś cāpy r̥ṣisattamaḥ । tatra tīrthe varān prādāt trīn eva sumahātapāḥ ॥

अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥

asmiṁs tīrthe mahānadyā adyaprabhr̥ti mānavaḥ । āpluto vājimedhasya phalaṁ prāpnoti puṣkalam ॥

अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद्भविष्यति । अपि चाल्पेन यत्नेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् ॥

adyaprabhr̥ti naivātra bhayaṁ vyālād bhaviṣyati । api cālpena yatnena phalaṁ prāpsyati puṣkalam ॥

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः । एवं सिद्धः स भगवानार्ष्टिषेणः प्रतापवान् ॥

evam uktvā mahātejā jagāma tridivaṁ muniḥ । evaṁ siddhaḥ sa bhagavān ārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān ॥

तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत् ॥

tasminn eva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān । devāpiś ca mahārāja brāhmaṇyaṁ prāpatur mahat ॥

तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः । तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् ॥

tathā ca kauśikas tāta taponityo jitendriyaḥ । tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvam avāptavān ॥

गाधिर्नाम महानासीत्क्षत्रियः प्रथितो भुवि । तस्य पुत्रोऽभवद्राजन्विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥

gādhir nāma mahān āsīt kṣatriyaḥ prathito bhuvi । tasya putro ’bhavad rājan viśvāmitraḥ pratāpavān ॥

स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्किल । स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः ॥

sa rājā kauśikas tāta mahāyogy abhavat kila । sa putram abhiṣicyātha viśvāmitraṁ mahātapāḥ ॥

देहन्यासे मनश्चक्रे तमूचुः प्रणताः प्रजाः । न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात् ॥

dehanyāse manaś cakre tam ūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ । na gantavyaṁ mahāprājña trāhi cāsmān mahābhayāt ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्तदा । विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम ॥

evam uktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajās tadā । viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama ॥

इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च । जगाम त्रिदिवं राजन्विश्वामित्रोऽभवन्नृपः । न च शक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम् ॥

ity uktvā tu tato gādhir viśvāmitraṁ niveśya ca । jagāma tridivaṁ rājan viśvāmitro ’bhavan nr̥paḥ । na ca śaknoti pr̥thivīṁ yatnavān api rakṣitum ॥

ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम् । निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः ॥

tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam । niryayau nagarāc cāpi caturaṅgabalānvitaḥ ॥

स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात् । तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान्बहून् ॥

sa gatvā dūram adhvānaṁ vasiṣṭhāśramam abhyayāt । tasya te sainikā rājaṁś cakrus tatrānayān bahūn ॥

ततस्तु भगवान्विप्रो वसिष्ठोऽऽश्रममभ्ययात् । ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम् ॥

tatas tu bhagavān vipro vasiṣṭho ’’śramam abhyayāt । dadr̥śe ca tataḥ sarvaṁ bhajyamānaṁ mahāvanam ॥

तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सृजस्व शबरान्घोरानिति स्वां गामुवाच ह ॥

tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ । sr̥jasva śabarān ghorān iti svāṁ gām uvāca ha ॥

तथोक्ता सासृजद्धेनुः पुरुषान्घोरदर्शनान् । ते च तद्बलमासाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम् ॥

tathoktā sāsr̥jad dhenuḥ puruṣān ghoradarśanān । te ca tad balam āsādya babhañjuḥ sarvatodiśam ॥

तद्दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः । तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे ॥

tad dr̥ṣṭvā vidrutaṁ sainyaṁ viśvāmitras tu gādhijaḥ । tapaḥ paraṁ manyamānas tapasy eva mano dadhe ॥

सोऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन्सरस्वत्याः समाहितः । नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः ॥

so ’smiṁs tīrthavare rājan sarasvatyāḥ samāhitaḥ । niyamaiś copavāsaiś ca karśayan deham ātmanaḥ ॥

जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सोऽभवत् । तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक् ॥

jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraś ca so ’bhavat । tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pr̥thak ॥

असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे । न चास्य नियमाद्बुद्धिरपयाति महात्मनः ॥

asakr̥t tasya devās tu vratavighnaṁ pracakrire । na cāsya niyamād buddhir apayāti mahātmanaḥ ॥

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः । तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत ॥

tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṁ tapaḥ । tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata ॥

तपसा तु तथा युक्तं विश्वामित्रं पितामहः । अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत् ॥

tapasā tu tathā yuktaṁ viśvāmitraṁ pitāmahaḥ । amanyata mahātejā varado varam asya tat ॥

स तु वव्रे वरं राजन्स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति । तथेति चाब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥

sa tu vavre varaṁ rājan syām ahaṁ brāhmaṇas tv iti । tatheti cābravīd brahmā sarvalokapitāmahaḥ ॥

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः । विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः ॥

sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṁ mahāyaśāḥ । vicacāra mahīṁ kr̥tsnāṁ kr̥takāmaḥ suropamaḥ ॥

तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु । पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च ॥

tasmiṁs tīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṁ vasu । payasvinīs tathā dhenūr yānāni śayanāni ca ॥

तथा वस्त्राण्यलंकारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम् । अददान्मुदितो राजन्पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥

tathā vastrāṇy alaṁkāraṁ bhakṣyaṁ peyaṁ ca śobhanam । adadān mudito rājan pūjayitvā dvijottamān ॥

ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात् । यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः ॥

yayau rājaṁs tato rāmo bakasyāśramam antikāt । yatra tepe tapas tīvraṁ dālbhyo baka iti śrutiḥ ॥