Adhyāya 29

धृतराष्ट्र उवाच । हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे । मम सैन्यावशिष्टास्ते किमकुर्वत संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire । mama sainyāvaśiṣṭās te kim akurvata saṁjaya ॥

कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् । दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किमकरोत्तदा ॥

kr̥tavarmā kr̥paś caiva droṇaputraś ca vīryavān । duryodhanaś ca mandātmā rājā kim akarot tadā ॥

संजय उवाच । संप्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम् । विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः ॥

saṁjaya uvāca । saṁprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṁ mahātmanām । vidrute śibire śūnye bhr̥śodvignās trayo rathāḥ ॥

निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां स्वनम् । विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः । स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदमभ्ययुः ॥

niśamya pāṇḍuputrāṇāṁ tadā vijayināṁ svanam । vidrutaṁ śibiraṁ dr̥ṣṭvā sāyāhne rājagr̥ddhinaḥ । sthānaṁ nārocayaṁs tatra tatas te hradam abhyayuḥ ॥

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे । हृष्टः पर्यपतद्राजन्दुर्योधनवधेप्सया ॥

yudhiṣṭhiro ’pi dharmātmā bhrātr̥bhiḥ sahito raṇe । hr̥ṣṭaḥ paryapatad rājan duryodhanavadhepsayā ॥

मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः । यत्नतोऽन्वेषमाणास्तु नैवापश्यञ्जनाधिपम् ॥

mārgamāṇās tu saṁkruddhās tava putraṁ jayaiṣiṇaḥ । yatnato ’nveṣamāṇās tu naivāpaśyañ janādhipam ॥

स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत् । तं ह्रदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया ॥

sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇir apākramat । taṁ hradaṁ prāviśac cāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā ॥

यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः । ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्सहसैनिकाः ॥

yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ । tataḥ svaśibiraṁ prāpya vyatiṣṭhan sahasainikāḥ ॥

ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः । संनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः ॥

tataḥ kr̥paś ca drauṇiś ca kr̥tavarmā ca sātvataḥ । saṁniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātās taṁ hradaṁ śanaiḥ ॥

ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः । अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तमम्भसि ॥

te taṁ hradaṁ samāsādya yatra śete janādhipaḥ । abhyabhāṣanta durdharṣaṁ rājānaṁ suptam ambhasi ॥

राजन्नुत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम् । जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ॥

rājann uttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhir yudhiṣṭhiram । jitvā vā pr̥thivīṁ bhuṅkṣva hato vā svargam āpnuhi ॥

तेषामपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया । प्रतिरब्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः ॥

teṣām api balaṁ sarvaṁ hataṁ duryodhana tvayā । pratirabdhāś ca bhūyiṣṭhaṁ ye śiṣṭās tatra sainikāḥ ॥

न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशां पते । अस्माभिरभिगुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत ॥

na te vegaṁ viṣahituṁ śaktās tava viśāṁ pate । asmābhir abhiguptasya tasmād uttiṣṭha bhārata ॥

दुर्योधन उवाच । दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात्पुरुषक्षयात् । पाण्डुकौरवसंमर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान् ॥

duryodhana uvāca । diṣṭyā paśyāmi vo muktān īdr̥śāt puruṣakṣayāt । pāṇḍukauravasaṁmardāj jīvamānān nararṣabhān ॥

विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः । भवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः । उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये ॥

vijeṣyāmo vayaṁ sarve viśrāntā vigataklamāḥ । bhavantaś ca pariśrāntā vayaṁ ca bhr̥śavikṣatāḥ । udīrṇaṁ ca balaṁ teṣāṁ tena yuddhaṁ na rocaye ॥

न त्वेतदद्भुतं वीरा यद्वो महदिदं मनः । अस्मासु च परा भक्तिर्न तु कालः पराक्रमे ॥

na tv etad adbhutaṁ vīrā yad vo mahad idaṁ manaḥ । asmāsu ca parā bhaktir na tu kālaḥ parākrame ॥

विश्रम्यैकां निशामद्य भवद्भिः सहितो रणे । प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्श्वो न मेऽस्त्यत्र संशयः ॥

viśramyaikāṁ niśām adya bhavadbhiḥ sahito raṇe । pratiyotsyāmy ahaṁ śatrūñ śvo na me ’sty atra saṁśayaḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्तोऽब्रवीद्द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम् । उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते विजेष्यामो रणे परान् ॥

saṁjaya uvāca । evam ukto ’bravīd drauṇī rājānaṁ yuddhadurmadam । uttiṣṭha rājan bhadraṁ te vijeṣyāmo raṇe parān ॥

इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च । शपे राजन्यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान् ॥

iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca । śape rājan yathā hy adya nihaniṣyāmi somakān ॥

मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिं प्राप्नुयां सज्जनोचिताम् । यदीमां रजनीं व्युष्टां न निहन्मि परान्रणे ॥

mā sma yajñakr̥tāṁ prītiṁ prāpnuyāṁ sajjanocitām । yadīmāṁ rajanīṁ vyuṣṭāṁ na nihanmi parān raṇe ॥

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्विमोक्ष्ये कवचं विभो । इति सत्यं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप ॥

nāhatvā sarvapāñcālān vimokṣye kavacaṁ vibho । iti satyaṁ bravīmy etat tan me śr̥ṇu janādhipa ॥

तेषु संभाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः । मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया ॥

teṣu saṁbhāṣamāṇeṣu vyādhās taṁ deśam āyayuḥ । māṁsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṁ yadr̥cchayā ॥

ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः । मांसभारानुपाजह्रुर्भक्त्या परमया विभो ॥

te hi nityaṁ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ । māṁsabhārān upājahrur bhaktyā paramayā vibho ॥

ते तत्र विष्ठितास्तेषां सर्वं तद्वचनं रहः । दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः ॥

te tatra viṣṭhitās teṣāṁ sarvaṁ tad vacanaṁ rahaḥ । duryodhanavacaś caiva śuśruvuḥ saṁgatā mithaḥ ॥

तेऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे । निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः ॥

te ’pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave । nirbandhaṁ paramaṁ cakrus tadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ ॥

तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान् । अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि ॥

tāṁs tathā samudīkṣyātha kauravāṇāṁ mahārathān । ayuddhamanasaṁ caiva rājānaṁ sthitam ambhasi ॥

तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतः । व्याधाभ्यजानन्राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम् ॥

teṣāṁ śrutvā ca saṁvādaṁ rājñaś ca salile sataḥ । vyādhābhyajānan rājendra salilasthaṁ suyodhanam ॥

ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन्सुतं तव । यदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गिताः ॥

te pūrvaṁ pāṇḍuputreṇa pr̥ṣṭā hy āsan sutaṁ tava । yadr̥cchopagatās tatra rājānaṁ parimārgitāḥ ॥

ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद्भाषितं तदा । अन्योन्यमब्रुवन्राजन्मृगव्याधाः शनैरिदम् ॥

tatas te pāṇḍuputrasya smr̥tvā tad bhāṣitaṁ tadā । anyonyam abruvan rājan mr̥gavyādhāḥ śanair idam ॥

दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः । सुव्यक्तमिति नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः ॥

duryodhanaṁ khyāpayāmo dhanaṁ dāsyati pāṇḍavaḥ । suvyaktam iti naḥ khyāto hrade duryodhano nr̥paḥ ॥

तस्माद्गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः । आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनममर्षणम् ॥

tasmād gacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ । ākhyātuṁ salile suptaṁ duryodhanam amarṣaṇam ॥

धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते । शयानं सलिले सर्वे कथयामो धनुर्भृते ॥

dhr̥tarāṣṭrātmajaṁ tasmai bhīmasenāya dhīmate । śayānaṁ salile sarve kathayāmo dhanurbhr̥te ॥

स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युत । किं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा ॥

sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulāny uta । kiṁ no māṁsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā ॥

एवमुक्त्वा ततो व्याधाः संप्रहृष्टा धनार्थिनः । मांसभारानुपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति ॥

evam uktvā tato vyādhāḥ saṁprahr̥ṣṭā dhanārthinaḥ । māṁsabhārān upādāya prayayuḥ śibiraṁ prati ॥

पाण्डवाश्च महाराज लब्धलक्षाः प्रहारिणः । अपश्यमानाः समरे दुर्योधनमवस्थितम् ॥

pāṇḍavāś ca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ । apaśyamānāḥ samare duryodhanam avasthitam ॥

निकृतेस्तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः । चारान्संप्रेषयामासुः समन्तात्तद्रणाजिरम् ॥

nikr̥tes tasya pāpasya te pāraṁ gamanepsavaḥ । cārān saṁpreṣayām āsuḥ samantāt tad raṇājiram ॥

आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम् । न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः ॥

āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṁ duryodhanaṁ nr̥pam । nyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ । चिन्तामभ्यगमत्तीव्रां निशश्वास च पार्थिवः ॥

teṣāṁ tad vacanaṁ śrutvā cārāṇāṁ bharatarṣabha । cintām abhyagamat tīvrāṁ niśaśvāsa ca pārthivaḥ ॥

अथ स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ । तस्माद्देशादपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो ॥

atha sthitānāṁ pāṇḍūnāṁ dīnānāṁ bharatarṣabha । tasmād deśād apakramya tvaritā lubdhakā vibho ॥

आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम् । वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः ॥

ājagmuḥ śibiraṁ hr̥ṣṭā dr̥ṣṭvā duryodhanaṁ nr̥pam । vāryamāṇāḥ praviṣṭāś ca bhīmasenasya paśyataḥ ॥

ते तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महाबलम् । तस्मै तत्सर्वमाचख्युर्यद्वृत्तं यच्च वै श्रुतम् ॥

te tu pāṇḍavam āsādya bhīmasenaṁ mahābalam । tasmai tat sarvam ācakhyur yad vr̥ttaṁ yac ca vai śrutam ॥

ततो वृकोदरो राजन्दत्त्वा तेषां धनं बहु । धर्मराजाय तत्सर्वमाचचक्षे परंतपः ॥

tato vr̥kodaro rājan dattvā teṣāṁ dhanaṁ bahu । dharmarājāya tat sarvam ācacakṣe paraṁtapaḥ ॥

असौ दुर्योधनो राजन्विज्ञातो मम लुब्धकैः । संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे ॥

asau duryodhano rājan vijñāto mama lubdhakaiḥ । saṁstabhya salilaṁ śete yasyārthe paritapyase ॥

तद्वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशां पते । अजातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टोऽभूत्सह सोदरैः ॥

tad vaco bhīmasenasya priyaṁ śrutvā viśāṁ pate । ajātaśatruḥ kaunteyo hr̥ṣṭo ’bhūt saha sodaraiḥ ॥

तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलह्रदम् । क्षिप्रमेव ततोऽगच्छत्पुरस्कृत्य जनार्दनम् ॥

taṁ ca śrutvā maheṣvāsaṁ praviṣṭaṁ salilahradam । kṣipram eva tato ’gacchat puraskr̥tya janārdanam ॥

ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद्विशां पते । पाण्डवानां प्रहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः ॥

tataḥ kilakilāśabdaḥ prādurāsīd viśāṁ pate । pāṇḍavānāṁ prahr̥ṣṭānāṁ pāñcālānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

सिंहनादांस्ततश्चक्रुः क्ष्वेडांश्च भरतर्षभ । त्वरिताः क्षत्रिया राजञ्जग्मुर्द्वैपायनं ह्रदम् ॥

siṁhanādāṁs tataś cakruḥ kṣveḍāṁś ca bharatarṣabha । tvaritāḥ kṣatriyā rājañ jagmur dvaipāyanaṁ hradam ॥

ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद्रणे । प्राक्रोशन्सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः ॥

jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dr̥ṣṭaś cety asakr̥d raṇe । prākrośan somakās tatra hr̥ṣṭarūpāḥ samantataḥ ॥

तेषामाशु प्रयातानां रथानां तत्र वेगिनाम् । बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्पृथिवीपते ॥

teṣām āśu prayātānāṁ rathānāṁ tatra veginām । babhūva tumulaḥ śabdo divaspr̥k pr̥thivīpate ॥

दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरम् । अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः ॥

duryodhanaṁ parīpsantas tatra tatra yudhiṣṭhiram । anvayus tvaritās te vai rājānaṁ śrāntavāhanāḥ ॥

अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः ॥

arjuno bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau । dhr̥ṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ ॥

उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्चापराजितः । पाञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारत । हयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः ॥

uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiś cāparājitaḥ । pāñcālānāṁ ca ye śiṣṭā draupadeyāś ca bhārata । hayāś ca sarve nāgāś ca śataśaś ca padātayaḥ ॥

ततः प्राप्तो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । द्वैपायनह्रदं ख्यातं यत्र दुर्योधनोऽभवत् ॥

tataḥ prāpto mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । dvaipāyanahradaṁ khyātaṁ yatra duryodhano ’bhavat ॥

शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयमिव सागरम् । मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत्ते सुतः स्थितः ॥

śītāmalajalaṁ hr̥dyaṁ dvitīyam iva sāgaram । māyayā salilaṁ stabhya yatrābhūt te sutaḥ sthitaḥ ॥

अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत । सलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित्प्रभो । मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः ॥

atyadbhutena vidhinā daivayogena bhārata । salilāntargataḥ śete durdarśaḥ kasya cit prabho । mānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा सलितान्तर्गतो वसन् । शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम् ॥

tato duryodhano rājā salitāntargato vasan । śuśruve tumulaṁ śabdaṁ jaladopamaniḥsvanam ॥

युधिष्ठिरस्तु राजेन्द्र ह्रदं तं सह सोदरैः । आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै ॥

yudhiṣṭhiras tu rājendra hradaṁ taṁ saha sodaraiḥ । ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai ॥

महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन च । उद्धुन्वंश्च महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम् ॥

mahatā śaṅkhanādena rathanemisvanena ca । uddhunvaṁś ca mahāreṇuṁ kampayaṁś cāpi medinīm ॥

यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः । कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन् ॥

yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṁ mahārathāḥ । kr̥tavarmā kr̥po drauṇī rājānam idam abruvan ॥

इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः । अपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान् ॥

ime hy āyānti saṁhr̥ṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ । apayāsyāmahe tāvad anujānātu no bhavān ॥

दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम् । तथेत्युक्त्वा ह्रदं तं वै माययास्तम्भयत्प्रभो ॥

duryodhanas tu tac chrutvā teṣāṁ tatra yaśasvinām । tathety uktvā hradaṁ taṁ vai māyayāstambhayat prabho ॥

ते त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाः । जग्मुर्दूरं महाराज कृपप्रभृतयो रथाः ॥

te tv anujñāpya rājānaṁ bhr̥śaṁ śokaparāyaṇāḥ । jagmur dūraṁ mahārāja kr̥paprabhr̥tayo rathāḥ ॥

ते गत्वा दूरमध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष । न्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति ॥

te gatvā dūram adhvānaṁ nyagrodhaṁ prekṣya māriṣa । nyaviśanta bhr̥śaṁ śrāntāś cintayanto nr̥paṁ prati ॥

विष्टभ्य सलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्रो महाबलः । पाण्डवाश्चापि संप्राप्तास्तं देशं युद्धमीप्सवः ॥

viṣṭabhya salilaṁ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥ । pāṇḍavāś cāpi saṁprāptās taṁ deśaṁ yuddham īpsavaḥ ॥

कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति । कथं नु पाण्डवा राजन्प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम् ॥

kathaṁ nu yuddhaṁ bhavitā kathaṁ rājā bhaviṣyati । kathaṁ nu pāṇḍavā rājan pratipatsyanti kauravam ॥

इत्येवं चिन्तयन्तस्ते रथेभ्योऽश्वान्विमुच्य ह । तत्रासां चक्रिरे राजन्कृपप्रभृतयो रथाः ॥

ity evaṁ cintayantas te rathebhyo ’śvān vimucya ha । tatrāsāṁ cakrire rājan kr̥paprabhr̥tayo rathāḥ ॥