Adhyāya 21

संजय उवाच । पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरः । दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान् ॥

saṁjaya uvāca । putras tu te mahārāja rathastho rathināṁ varaḥ । durutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān ॥

तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्मही । परांश्च सिषिचे बाणैर्धाराभिरिव पर्वतान् ॥

tasya bāṇasahasrais tu pracchannā hy abhavan mahī । parāṁś ca siṣice bāṇair dhārābhir iva parvatān ॥

न च सोऽस्ति पुमान्कश्चित्पाण्डवानां महाहवे । हयो गजो रथो वापि योऽस्य बाणैरविक्षतः ॥

na ca so ’sti pumān kaś cit pāṇḍavānāṁ mahāhave । hayo gajo ratho vāpi yo ’sya bāṇair avikṣataḥ ॥

यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशां पते । स स बाणैश्चितोऽभूद्वै पुत्रेण तव भारत ॥

yaṁ yaṁ hi samare yodhaṁ prapaśyāmi viśāṁ pate । sa sa bāṇaiś cito ’bhūd vai putreṇa tava bhārata ॥

यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी । प्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर्महात्मनः ॥

yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinī । pratyadr̥śyata saṁchannā tathā bāṇair mahātmanaḥ ॥

बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते । दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना ॥

bāṇabhūtām apaśyāma pr̥thivīṁ pr̥thivīpate । duryodhanena prakr̥tāṁ kṣiprahastena dhanvinā ॥

तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एको दुर्योधनो ह्यासीत्पुमानिति मतिर्मम ॥

teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca । eko duryodhano hy āsīt pumān iti matir mama ॥

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम् । यदेकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत ॥

tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya vikramam । yad ekaṁ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata ॥

युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ । भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः ॥

yudhiṣṭhiraṁ śatenājau vivyādha bharatarṣabha । bhīmasenaṁ ca saptatyā sahadevaṁ ca saptabhiḥ ॥

नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः । सप्तभिर्द्रौपदेयांश्च त्रिभिर्विव्याध सात्यकिम् । धनुश्चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष ॥

nakulaṁ ca catuḥṣaṣṭyā dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pañcabhiḥ । saptabhir draupadeyāṁś ca tribhir vivyādha sātyakim । dhanuś ciccheda bhallena sahadevasya māriṣa ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । अभ्यधावत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः । ततो दुर्योधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ mādrīputraḥ pratāpavān । abhyadhāvata rājānaṁ pragr̥hyānyan mahad dhanuḥ । tato duryodhanaṁ saṁkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ॥

नकुलश्च ततो वीरो राजानं नवभिः शरैः । घोररूपैर्महेष्वासो विव्याध च ननाद च ॥

nakulaś ca tato vīro rājānaṁ navabhiḥ śaraiḥ । ghorarūpair maheṣvāso vivyādha ca nanāda ca ॥

सात्यकिश्चापि राजानं शरेणानतपर्वणा । द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च सप्तभिः । अशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानमार्दयत् ॥

sātyakiś cāpi rājānaṁ śareṇānataparvaṇā । draupadeyās trisaptatyā dharmarājaś ca saptabhiḥ । aśītyā bhīmasenaś ca śarai rājānam ārdayat ॥

समन्तात्कीर्यमाणस्तु बाणसंघैर्महात्मभिः । न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

samantāt kīryamāṇas tu bāṇasaṁghair mahātmabhiḥ । na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ ॥

लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनः । अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः ॥

lāghavaṁ sauṣṭhavaṁ cāpi vīryaṁ caiva mahātmanaḥ । ati sarvāṇi bhūtāni dadr̥śuḥ sarvamānavāḥ ॥

धार्तराष्ट्रास्तु राजेन्द्र यात्वा तु स्वल्पमन्तरम् । अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः ॥

dhārtarāṣṭrās tu rājendra yātvā tu svalpam antaram । apaśyamānā rājānaṁ paryavartanta daṁśitāḥ ॥

तेषामापततां घोरस्तुमुलः समजायत । क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्काले यथा निशि ॥

teṣām āpatatāṁ ghoras tumulaḥ samajāyata । kṣubdhasya hi samudrasya prāvr̥ṭkāle yathā niśi ॥

समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजितम् । प्रत्युद्ययुर्महेष्वासाः पाण्डवानाततायिनः ॥

samāsādya raṇe te tu rājānam aparājitam । pratyudyayur maheṣvāsāḥ pāṇḍavān ātatāyinaḥ ॥

भीमसेनं रणे क्रुद्धं द्रोणपुत्रो न्यवारयत् । ततो बाणैर्महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम् । नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशस्तथा ॥

bhīmasenaṁ raṇe kruddhaṁ droṇaputro nyavārayat । tato bāṇair mahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam । nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśas tathā ॥

तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौ । घोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ । त्रासयन्तौ जगत्सर्वं ज्याक्षेपविहतत्वचौ ॥

tāv ubhau krūrakarmāṇāv ubhau bhārata duḥsahau । ghorarūpam ayudhyetāṁ kr̥tapratikr̥taiṣiṇau । trāsayantau jagat sarvaṁ jyākṣepavihatatvacau ॥

शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत् । तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभुः । नादं चकार बलवान्सर्वसैन्यानि कम्पयन् ॥

śakunis tu raṇe vīro yudhiṣṭhiram apīḍayat । tasyāśvāṁś caturo hatvā subalasya suto vibhuḥ । nādaṁ cakāra balavān sarvasainyāni kampayan ॥

एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम् । अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान् ॥

etasminn antare vīraṁ rājānam aparājitam । apovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān ॥

अथान्यं रथमास्थाय धर्मराजो युधिष्ठिरः । शकुनिं नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः । ननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम् ॥

athānyaṁ ratham āsthāya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । śakuniṁ navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ । nanāda ca mahānādaṁ pravaraḥ sarvadhanvinām ॥

तद्युद्धमभवच्चित्रं घोररूपं च मारिष । ईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम् ॥

tad yuddham abhavac citraṁ ghorarūpaṁ ca māriṣa । īkṣitr̥prītijananaṁ siddhacāraṇasevitam ॥

उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम् । अभ्यद्रवदमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः ॥

ulūkas tu maheṣvāsaṁ nakulaṁ yuddhadurmadam । abhyadravad ameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ ॥

तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे । शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयत् ॥

tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṁ raṇe । śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayat ॥

तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ । योधयन्तावपश्येतां परस्परकृतागसौ ॥

tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau । yodhayantāv apaśyetāṁ parasparakr̥tāgasau ॥

तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम् । योधयञ्शुशुभे राजन्बलं शक्र इवाहवे ॥

tathaiva kr̥tavarmā tu śaineyaṁ śatrutāpanam । yodhayañ śuśubhe rājan balaṁ śakra ivāhave ॥

दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः ॥

duryodhano dhanuś chittvā dhr̥ṣṭadyumnasya saṁyuge । athainaṁ chinnadhanvānaṁ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ॥

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम् । राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’pi samare pragr̥hya paramāyudham । rājānaṁ yodhayām āsa paśyatāṁ sarvadhanvinām ॥

तयोर्युद्धं महच्चासीत्संग्रामे भरतर्षभ । प्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वरहस्तिनोः ॥

tayor yuddhaṁ mahac cāsīt saṁgrāme bharatarṣabha । prabhinnayor yathā saktaṁ mattayor varahastinoḥ ॥

गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान्महाबलान् । विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः ॥

gautamas tu raṇe kruddho draupadeyān mahābalān । vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

तस्य तैरभवद्युद्धमिन्द्रियैरिव देहिनः । घोररूपमसंवार्यं निर्मर्यादमतीव च ॥

tasya tair abhavad yuddham indriyair iva dehinaḥ । ghorarūpam asaṁvāryaṁ nirmaryādam atīva ca ॥

ते च तं पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम् । स च तान्प्रतिसंरब्धः प्रत्ययोधयदाहवे ॥

te ca taṁ pīḍayām āsur indriyāṇīva bāliśam । sa ca tān pratisaṁrabdhaḥ pratyayodhayad āhave ॥

एवं चित्रमभूद्युद्धं तस्य तैः सह भारत । उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियैर्विभो ॥

evaṁ citram abhūd yuddhaṁ tasya taiḥ saha bhārata । utthāyotthāya hi yathā dehinām indriyair vibho ॥

नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो दन्तिभिस्तथा । हया हयैः समासक्ता रथिनो रथिभिस्तथा । संकुलं चाभवद्भूयो घोररूपं विशां पते ॥

narāś caiva naraiḥ sārdhaṁ dantino dantibhis tathā । hayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhis tathā । saṁkulaṁ cābhavad bhūyo ghorarūpaṁ viśāṁ pate ॥

इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो । युद्धान्यासन्महाराज घोराणि च बहूनि च ॥

idaṁ citram idaṁ ghoram idaṁ raudram iti prabho । yuddhāny āsan mahārāja ghorāṇi ca bahūni ca ॥

ते समासाद्य समरे परस्परमरिंदमाः । विव्यधुश्चैव जघ्नुश्च समासाद्य महाहवे ॥

te samāsādya samare parasparam ariṁdamāḥ । vivyadhuś caiva jaghnuś ca samāsādya mahāhave ॥

तेषां शस्त्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यत । प्रवातेनोद्धतं राजन्धावद्भिश्चाश्वसादिभिः ॥

teṣāṁ śastrasamudbhūtaṁ rajas tīvram adr̥śyata । pravātenoddhataṁ rājan dhāvadbhiś cāśvasādibhiḥ ॥

रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम् । रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ ॥

rathanemisamudbhūtaṁ niḥśvāsaiś cāpi dantinām । rajaḥ saṁdhyābhrakapilaṁ divākarapathaṁ yayau ॥

रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभीकृते । संछादिताभवद्भूमिस्ते च शूरा महारथाः ॥

rajasā tena saṁpr̥kte bhāskare niṣprabhīkr̥te । saṁchāditābhavad bhūmis te ca śūrā mahārathāḥ ॥

मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः । वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम । उपाशाम्यत्ततस्तीव्रं तद्रजो घोरदर्शनम् ॥

muhūrtād iva saṁvr̥ttaṁ nīrajaskaṁ samantataḥ । vīraśoṇitasiktāyāṁ bhūmau bharatasattama । upāśāmyat tatas tīvraṁ tad rajo ghoradarśanam ॥

ततोऽपश्यं महाराज द्वंद्वयुद्धानि भारत । यथाप्राग्र्यं यथाज्येष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे । वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वलाः प्रभाः ॥

tato ’paśyaṁ mahārāja dvaṁdvayuddhāni bhārata । yathāprāgryaṁ yathājyeṣṭhaṁ madhyāhne vai sudāruṇe । varmaṇāṁ tatra rājendra vyadr̥śyantojjvalāḥ prabhāḥ ॥

शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पततामभूत् । महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः ॥

śabdaḥ sutumulaḥ saṁkhye śarāṇāṁ patatām abhūt । mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ ॥