Adhyāya 7

संजय उवाच । स एवं चिन्तयित्वा तु द्रोणपुत्रो विशां पते । अवतीर्य रथोपस्थाद्दध्यौ संप्रयतः स्थितः ॥

saṁjaya uvāca । sa evaṁ cintayitvā tu droṇaputro viśāṁ pate । avatīrya rathopasthād dadhyau saṁprayataḥ sthitaḥ ॥

द्रौणिरुवाच । उग्रं स्थाणुं शिवं रुद्रं शर्वमीशानमीश्वरम् । गिरिशं वरदं देवं भवं भावनमव्ययम् ॥

drauṇir uvāca । ugraṁ sthāṇuṁ śivaṁ rudraṁ śarvam īśānam īśvaram । giriśaṁ varadaṁ devaṁ bhavaṁ bhāvanam avyayam ॥

शितिकण्ठमजं शक्रं क्रथं क्रतुहरं हरम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपमुमापतिम् ॥

śitikaṇṭham ajaṁ śakraṁ krathaṁ kratuharaṁ haram । viśvarūpaṁ virūpākṣaṁ bahurūpam umāpatim ॥

श्मशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं प्रभुम् । खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं ब्रह्मचारिणम् ॥

śmaśānavāsinaṁ dr̥ptaṁ mahāgaṇapatiṁ prabhum । khaṭvāṅgadhāriṇaṁ muṇḍaṁ jaṭilaṁ brahmacāriṇam ॥

मनसाप्यसुचिन्त्येन दुष्करेणाल्पचेतसा । सोऽहमात्मोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुरघातिनम् ॥

manasāpy asucintyena duṣkareṇālpacetasā । so ’ham ātmopahāreṇa yakṣye tripuraghātinam ॥

स्तुतं स्तुत्यं स्तूयमानममोघं चर्मवाससम् । विलोहितं नीलकण्ठमपृक्तं दुर्निवारणम् ॥

stutaṁ stutyaṁ stūyamānam amoghaṁ carmavāsasam । vilohitaṁ nīlakaṇṭham apr̥ktaṁ durnivāraṇam ॥

शुक्रं विश्वसृजं ब्रह्म ब्रह्मचारिणमेव च । व्रतवन्तं तपोनित्यमनन्तं तपतां गतिम् ॥

śukraṁ viśvasr̥jaṁ brahma brahmacāriṇam eva ca । vratavantaṁ taponityam anantaṁ tapatāṁ gatim ॥

बहुरूपं गणाध्यक्षं त्र्यक्षं पारिषदप्रियम् । गणाध्यक्षेक्षितमुखं गौरीहृदयवल्लभम् ॥

bahurūpaṁ gaṇādhyakṣaṁ tryakṣaṁ pāriṣadapriyam । gaṇādhyakṣekṣitamukhaṁ gaurīhr̥dayavallabham ॥

कुमारपितरं पिङ्गं गोवृषोत्तमवाहनम् । तनुवाससमत्युग्रमुमाभूषणतत्परम् ॥

kumārapitaraṁ piṅgaṁ govr̥ṣottamavāhanam । tanuvāsasam atyugram umābhūṣaṇatatparam ॥

परं परेभ्यः परमं परं यस्मान्न विद्यते । इष्वस्त्रोत्तमभर्तारं दिगन्तं चैव दक्षिणम् ॥

paraṁ parebhyaḥ paramaṁ paraṁ yasmān na vidyate । iṣvastrottamabhartāraṁ digantaṁ caiva dakṣiṇam ॥

हिरण्यकवचं देवं चन्द्रमौलिविभूषितम् । प्रपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना ॥

hiraṇyakavacaṁ devaṁ candramaulivibhūṣitam । prapadye śaraṇaṁ devaṁ parameṇa samādhinā ॥

इमां चाप्यापदं घोरां तराम्यद्य सुदुस्तराम् । सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येऽहं शुचिना शुचिम् ॥

imāṁ cāpy āpadaṁ ghorāṁ tarāmy adya sudustarām । sarvabhūtopahāreṇa yakṣye ’haṁ śucinā śucim ॥

इति तस्य व्यवसितं ज्ञात्वा त्यागात्मकं मनः । पुरस्तात्काञ्चनी वेदिः प्रादुरासीन्महात्मनः ॥

iti tasya vyavasitaṁ jñātvā tyāgātmakaṁ manaḥ । purastāt kāñcanī vediḥ prādurāsīn mahātmanaḥ ॥

तस्यां वेद्यां तदा राजंश्चित्रभानुरजायत । द्यां दिशो विदिशः खं च ज्वालाभिरभिपूरयन् ॥

tasyāṁ vedyāṁ tadā rājaṁś citrabhānur ajāyata । dyāṁ diśo vidiśaḥ khaṁ ca jvālābhir abhipūrayan ॥

दीप्तास्यनयनाश्चात्र नैकपादशिरोभुजाः । द्विपशैलप्रतीकाशाः प्रादुरासन्महाननाः ॥

dīptāsyanayanāś cātra naikapādaśirobhujāḥ । dvipaśailapratīkāśāḥ prādurāsan mahānanāḥ ॥

श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च हयगोमायुगोमुखाः । ऋक्षमार्जारवदना व्याघ्रद्वीपिमुखास्तथा ॥

śvavarāhoṣṭrarūpāś ca hayagomāyugomukhāḥ । r̥kṣamārjāravadanā vyāghradvīpimukhās tathā ॥

काकवक्त्राः प्लवमुखाः शुकवक्त्रास्तथैव च । महाजगरवक्त्राश्च हंसवक्त्राः सितप्रभाः ॥

kākavaktrāḥ plavamukhāḥ śukavaktrās tathaiva ca । mahājagaravaktrāś ca haṁsavaktrāḥ sitaprabhāḥ ॥

दार्वाघाटमुखाश्चैव चाषवक्त्राश्च भारत । कूर्मनक्रमुखाश्चैव शिशुमारमुखास्तथा ॥

dārvāghāṭamukhāś caiva cāṣavaktrāś ca bhārata । kūrmanakramukhāś caiva śiśumāramukhās tathā ॥

महामकरवक्त्राश्च तिमिवक्त्रास्तथैव च । हरिवक्त्राः क्रौञ्चमुखाः कपोतेभमुखास्तथा ॥

mahāmakaravaktrāś ca timivaktrās tathaiva ca । harivaktrāḥ krauñcamukhāḥ kapotebhamukhās tathā ॥

पारावतमुखाश्चैव मद्गुवक्त्रास्तथैव च । पाणिकर्णाः सहस्राक्षास्तथैव च शतोदराः ॥

pārāvatamukhāś caiva madguvaktrās tathaiva ca । pāṇikarṇāḥ sahasrākṣās tathaiva ca śatodarāḥ ॥

निर्मांसाः कोकवक्त्राश्च श्येनवक्त्राश्च भारत । तथैवाशिरसो राजन्नृक्षवक्त्राश्च भीषणाः ॥

nirmāṁsāḥ kokavaktrāś ca śyenavaktrāś ca bhārata । tathaivāśiraso rājann r̥kṣavaktrāś ca bhīṣaṇāḥ ॥

प्रदीप्तनेत्रजिह्वाश्च ज्वालावक्त्रास्तथैव च । मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप ॥

pradīptanetrajihvāś ca jvālāvaktrās tathaiva ca । meṣavaktrās tathaivānye tathā chāgamukhā nr̥pa ॥

शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश्च शङ्खकर्णास्तथैव च । शङ्खमालापरिकराः शङ्खध्वनिसमस्वनाः ॥

śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāś ca śaṅkhakarṇās tathaiva ca । śaṅkhamālāparikarāḥ śaṅkhadhvanisamasvanāḥ ॥

जटाधराः पञ्चशिखास्तथा मुण्डाः कृशोदराः । चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः ॥

jaṭādharāḥ pañcaśikhās tathā muṇḍāḥ kr̥śodarāḥ । caturdaṁṣṭrāś caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ ॥

मौलीधराश्च राजेन्द्र तथाकुञ्चितमूर्धजाः । उष्णीषिणो मुकुटिनश्चारुवक्त्राः स्वलंकृताः ॥

maulīdharāś ca rājendra tathākuñcitamūrdhajāḥ । uṣṇīṣiṇo mukuṭinaś cāruvaktrāḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

पद्मोत्पलापीडधरास्तथा कुमुदधारिणः । माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

padmotpalāpīḍadharās tathā kumudadhāriṇaḥ । māhātmyena ca saṁyuktāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः । भुशुण्डीपाशहस्ताश्च गदाहस्ताश्च भारत ॥

śataghnīcakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ । bhuśuṇḍīpāśahastāś ca gadāhastāś ca bhārata ॥

पृष्ठेषु बद्धेषुधयश्चित्रबाणा रणोत्कटाः । सध्वजाः सपताकाश्च सघण्टाः सपरश्वधाः ॥

pr̥ṣṭheṣu baddheṣudhayaś citrabāṇā raṇotkaṭāḥ । sadhvajāḥ sapatākāś ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ ॥

महापाशोद्यतकरास्तथा लगुडपाणयः । स्थूणाहस्ताः खड्गहस्ताः सर्पोच्छ्रितकिरीटिनः । महासर्पाङ्गदधराश्चित्राभरणधारिणः ॥

mahāpāśodyatakarās tathā laguḍapāṇayaḥ । sthūṇāhastāḥ khaḍgahastāḥ sarpocchritakirīṭinaḥ । mahāsarpāṅgadadharāś citrābharaṇadhāriṇaḥ ॥

रजोध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बरस्रजः । नीलाङ्गाः कमलाङ्गाश्च मुण्डवक्त्रास्तथैव च ॥

rajodhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbarasrajaḥ । nīlāṅgāḥ kamalāṅgāś ca muṇḍavaktrās tathaiva ca ॥

भेरीशङ्खमृदङ्गांस्ते झर्झरानकगोमुखान् । अवादयन्पारिषदाः प्रहृष्टाः कनकप्रभाः ॥

bherīśaṅkhamr̥daṅgāṁs te jharjharānakagomukhān । avādayan pāriṣadāḥ prahr̥ṣṭāḥ kanakaprabhāḥ ॥

गायमानास्तथैवान्ये नृत्यमानास्तथापरे । लङ्घयन्तः प्लवन्तश्च वल्गन्तश्च महाबलाः ॥

gāyamānās tathaivānye nr̥tyamānās tathāpare । laṅghayantaḥ plavantaś ca valgantaś ca mahābalāḥ ॥

धावन्तो जवनाश्चण्डाः पवनोद्धूतमूर्धजाः । मत्ता इव महानागा विनदन्तो मुहुर्मुहुः ॥

dhāvanto javanāś caṇḍāḥ pavanoddhūtamūrdhajāḥ । mattā iva mahānāgā vinadanto muhur muhuḥ ॥

सुभीमा घोररूपाश्च शूलपट्टिशपाणयः । नानाविरागवसनाश्चित्रमाल्यानुलेपनाः ॥

subhīmā ghorarūpāś ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ । nānāvirāgavasanāś citramālyānulepanāḥ ॥

रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा । हन्तारो द्विषतां शूराः प्रसह्यासह्यविक्रमाः ॥

ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarās tathā । hantāro dviṣatāṁ śūrāḥ prasahyāsahyavikramāḥ ॥

पातारोऽसृग्वसाद्यानां मांसान्त्रकृतभोजनाः । चूडालाः कर्णिकालाश्च प्रकृशाः पिठरोदराः ॥

pātāro ’sr̥gvasādyānāṁ māṁsāntrakr̥tabhojanāḥ । cūḍālāḥ karṇikālāś ca prakr̥śāḥ piṭharodarāḥ ॥

अतिह्रस्वातिदीर्घाश्च प्रबलाश्चातिभैरवाः । विकटाः काललम्बोष्ठा बृहच्छेफास्थिपिण्डिकाः ॥

atihrasvātidīrghāś ca prabalāś cātibhairavāḥ । vikaṭāḥ kālalamboṣṭhā br̥hacchephāsthipiṇḍikāḥ ॥

महार्हनानामुकुटा मुण्डाश्च जटिलाः परे । सार्केन्दुग्रहनक्षत्रां द्यां कुर्युर्ये महीतले ॥

mahārhanānāmukuṭā muṇḍāś ca jaṭilāḥ pare । sārkendugrahanakṣatrāṁ dyāṁ kuryur ye mahītale ॥

उत्सहेरंश्च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ये च वीतभया नित्यं हरस्य भ्रुकुटीभटाः ॥

utsaheraṁś ca ye hantuṁ bhūtagrāmaṁ caturvidham । ye ca vītabhayā nityaṁ harasya bhrukuṭībhaṭāḥ ॥

कामकारकराः सिद्धास्त्रैलोक्यस्येश्वरेश्वराः । नित्यानन्दप्रमुदिता वागीशा वीतमत्सराः ॥

kāmakārakarāḥ siddhās trailokyasyeśvareśvarāḥ । nityānandapramuditā vāgīśā vītamatsarāḥ ॥

प्राप्याष्टगुणमैश्वर्यं ये न यान्ति च विस्मयम् । येषां विस्मयते नित्यं भगवान्कर्मभिर्हरः ॥

prāpyāṣṭaguṇam aiśvaryaṁ ye na yānti ca vismayam । yeṣāṁ vismayate nityaṁ bhagavān karmabhir haraḥ ॥

मनोवाक्कर्मभिर्भक्तैर्नित्यमाराधितश्च यैः । मनोवाक्कर्मभिर्भक्तान्पाति पुत्रानिवौरसान् ॥

manovākkarmabhir bhaktair nityam ārādhitaś ca yaiḥ । manovākkarmabhir bhaktān pāti putrān ivaurasān ॥

पिबन्तोऽसृग्वसास्त्वन्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा । चतुर्विंशात्मकं सोमं ये पिबन्ति च नित्यदा ॥

pibanto ’sr̥gvasās tv anye kruddhā brahmadviṣāṁ sadā । caturviṁśātmakaṁ somaṁ ye pibanti ca nityadā ॥

श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च । ये समाराध्य शूलाङ्कं भवसायुज्यमागताः ॥

śrutena brahmacaryeṇa tapasā ca damena ca । ye samārādhya śūlāṅkaṁ bhavasāyujyam āgatāḥ ॥

यैरात्मभूतैर्भगवान्पार्वत्या च महेश्वरः । सह भूतगणान्भुङ्क्ते भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥

yair ātmabhūtair bhagavān pārvatyā ca maheśvaraḥ । saha bhūtagaṇān bhuṅkte bhūtabhavyabhavatprabhuḥ ॥

नानाविचित्रहसितक्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितैः । संनादयन्तस्ते विश्वमश्वत्थामानमभ्ययुः ॥

nānāvicitrahasitakṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ । saṁnādayantas te viśvam aśvatthāmānam abhyayuḥ ॥

संस्तुवन्तो महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः । विवर्धयिषवो द्रौणेर्महिमानं महात्मनः ॥

saṁstuvanto mahādevaṁ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ । vivardhayiṣavo drauṇer mahimānaṁ mahātmanaḥ ॥

जिज्ञासमानास्तत्तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः । भीमोग्रपरिघालातशूलपट्टिशपाणयः । घोररूपाः समाजग्मुर्भूतसंघाः समन्ततः ॥

jijñāsamānās tattejaḥ sauptikaṁ ca didr̥kṣavaḥ । bhīmograparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ । ghorarūpāḥ samājagmur bhūtasaṁghāḥ samantataḥ ॥

जनयेयुर्भयं ये स्म त्रैलोक्यस्यापि दर्शनात् । तान्प्रेक्षमाणोऽपि व्यथां न चकार महाबलः ॥

janayeyur bhayaṁ ye sma trailokyasyāpi darśanāt । tān prekṣamāṇo ’pi vyathāṁ na cakāra mahābalaḥ ॥

अथ द्रौणिर्धनुष्पाणिर्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । स्वयमेवात्मनात्मानमुपहारमुपाहरत् ॥

atha drauṇir dhanuṣpāṇir baddhagodhāṅgulitravān । svayam evātmanātmānam upahāram upāharat ॥

धनूंषि समिधस्तत्र पवित्राणि शिताः शराः । हविरात्मवतश्चात्मा तस्मिन्भारत कर्मणि ॥

dhanūṁṣi samidhas tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ । havir ātmavataś cātmā tasmin bhārata karmaṇi ॥

ततः सौम्येन मन्त्रेण द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । उपहारं महामन्युरथात्मानमुपाहरत् ॥

tataḥ saumyena mantreṇa droṇaputraḥ pratāpavān । upahāraṁ mahāmanyur athātmānam upāharat ॥

तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिरच्युतम् । अभिष्टुत्य महात्मानमित्युवाच कृताञ्जलिः ॥

taṁ rudraṁ raudrakarmāṇaṁ raudraiḥ karmabhir acyutam । abhiṣṭutya mahātmānam ity uvāca kr̥tāñjaliḥ ॥

इममात्मानमद्याहं जातमाङ्गिरसे कुले । अग्नौ जुहोमि भगवन्प्रतिगृह्णीष्व मां बलिम् ॥

imam ātmānam adyāhaṁ jātam āṅgirase kule । agnau juhomi bhagavan pratigr̥hṇīṣva māṁ balim ॥

भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना । अस्यामापदि विश्वात्मन्नुपाकुर्मि तवाग्रतः ॥

bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā । asyām āpadi viśvātmann upākurmi tavāgrataḥ ॥

त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै । गुणानां हि प्रधानानामेकत्वं त्वयि तिष्ठति ॥

tvayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai । guṇānāṁ hi pradhānānām ekatvaṁ tvayi tiṣṭhati ॥

सर्वभूताशय विभो हविर्भूतमुपस्थितम् । प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्याः परे मया ॥

sarvabhūtāśaya vibho havirbhūtam upasthitam । pratigr̥hāṇa māṁ deva yady aśakyāḥ pare mayā ॥

इत्युक्त्वा द्रौणिरास्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम् । संत्यक्तात्मा समारुह्य कृष्णवर्त्मन्युपाविशत् ॥

ity uktvā drauṇir āsthāya tāṁ vedīṁ dīptapāvakām । saṁtyaktātmā samāruhya kr̥ṣṇavartmany upāviśat ॥

तमूर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविरुपस्थितम् । अब्रवीद्भगवान्साक्षान्महादेवो हसन्निव ॥

tam ūrdhvabāhuṁ niśceṣṭaṁ dr̥ṣṭvā havir upasthitam । abravīd bhagavān sākṣān mahādevo hasann iva ॥

सत्यशौचार्जवत्यागैस्तपसा नियमेन च । क्षान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्ध्या च वचसा तथा ॥

satyaśaucārjavatyāgais tapasā niyamena ca । kṣāntyā bhaktyā ca dhr̥tyā ca buddhyā ca vacasā tathā ॥

यथावदहमाराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ॥

yathāvad aham ārāddhaḥ kr̥ṣṇenākliṣṭakarmaṇā । tasmād iṣṭatamaḥ kr̥ṣṇād anyo mama na vidyate ॥

कुर्वता तस्य संमानं त्वां च जिज्ञासता मया । पाञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः ॥

kurvatā tasya saṁmānaṁ tvāṁ ca jijñāsatā mayā । pāñcālāḥ sahasā guptā māyāś ca bahuśaḥ kr̥tāḥ ॥

कृतस्तस्यैष संमानः पाञ्चालान्रक्षता मया । अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम् ॥

kr̥tas tasyaiṣa saṁmānaḥ pāñcālān rakṣatā mayā । abhibhūtās tu kālena naiṣām adyāsti jīvitam ॥

एवमुक्त्वा महेष्वासं भगवानात्मनस्तनुम् । आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गमुत्तमम् ॥

evam uktvā maheṣvāsaṁ bhagavān ātmanas tanum । āviveśa dadau cāsmai vimalaṁ khaḍgam uttamam ॥

अथाविष्टो भगवता भूयो जज्वाल तेजसा । वर्ष्मवांश्चाभवद्युद्धे देवसृष्टेन तेजसा ॥

athāviṣṭo bhagavatā bhūyo jajvāla tejasā । varṣmavāṁś cābhavad yuddhe devasr̥ṣṭena tejasā ॥

तमदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन् । अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षादिवेश्वरम् ॥

tam adr̥śyāni bhūtāni rakṣāṁsi ca samādravan । abhitaḥ śatruśibiraṁ yāntaṁ sākṣād iveśvaram ॥