Adhyāya 22

वैशंपायन उवाच । भीमसेनस्ततः कृष्णमुवाच यदुनन्दनम् । बुद्धिमास्थाय विपुलां जरासंधजिघांसया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhīmasenas tataḥ kr̥ṣṇam uvāca yadunandanam । buddhim āsthāya vipulāṁ jarāsaṁdhajighāṁsayā ॥

नायं पापो मया कृष्ण युक्तः स्यादनुरोधितुम् । प्राणेन यदुशार्दूल बद्धवङ्क्षणवाससा ॥

nāyaṁ pāpo mayā kr̥ṣṇa yuktaḥ syād anurodhitum । prāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇavāsasā ॥

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच वृकोदरम् । त्वरयन्पुरुषव्याघ्रो जरासंधवधेप्सया ॥

evam uktas tataḥ kr̥ṣṇaḥ pratyuvāca vr̥kodaram । tvarayan puruṣavyāghro jarāsaṁdhavadhepsayā ॥

यत्ते दैवं परं सत्त्वं यच्च ते मातरिश्वनः । बलं भीम जरासंधे दर्शयाशु तदद्य नः ॥

yat te daivaṁ paraṁ sattvaṁ yac ca te mātariśvanaḥ । balaṁ bhīma jarāsaṁdhe darśayāśu tad adya naḥ ॥

एवमुक्तस्तदा भीमो जरासंधमरिंदमः । उत्क्षिप्य भ्रामयद्राजन्बलवन्तं महाबलः ॥

evam uktas tadā bhīmo jarāsaṁdham ariṁdamaḥ । utkṣipya bhrāmayad rājan balavantaṁ mahābalaḥ ॥

भ्रामयित्वा शतगुणं भुजाभ्यां भरतर्षभ । बभञ्ज पृष्ठे संक्षिप्य निष्पिष्य विननाद च ॥

bhrāmayitvā śataguṇaṁ bhujābhyāṁ bharatarṣabha । babhañja pr̥ṣṭhe saṁkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca ॥

तस्य निष्पिष्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतः । अभवत्तुमुलो नादः सर्वप्राणिभयंकरः ॥

tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ । abhavat tumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṁkaraḥ ॥

वित्रेसुर्मागधाः सर्वे स्त्रीणां गर्भाश्च सुस्रुवुः । भीमसेनस्य नादेन जरासंधस्य चैव ह ॥

vitresur māgadhāḥ sarve strīṇāṁ garbhāś ca susruvuḥ । bhīmasenasya nādena jarāsaṁdhasya caiva ha ॥

किं नु स्विद्धिमवान्भिन्नः किं नु स्विद्दीर्यते मही । इति स्म मागधा जज्ञुर्भीमसेनस्य निस्वनात् ॥

kiṁ nu svid dhimavān bhinnaḥ kiṁ nu svid dīryate mahī । iti sma māgadhā jajñur bhīmasenasya nisvanāt ॥

ततो राजकुलद्वारि प्रसुप्तमिव तं नृपम् । रात्रौ परासुमुत्सृज्य निश्चक्रमुररिंदमाः ॥

tato rājakuladvāri prasuptam iva taṁ nr̥pam । rātrau parāsum utsr̥jya niścakramur ariṁdamāḥ ॥

जरासंधरथं कृष्णो योजयित्वा पताकिनम् । आरोप्य भ्रातरौ चैव मोक्षयामास बान्धवान् ॥

jarāsaṁdharathaṁ kr̥ṣṇo yojayitvā patākinam । āropya bhrātarau caiva mokṣayām āsa bāndhavān ॥

ते वै रत्नभुजं कृष्णं रत्नार्हं पृथिवीश्वराः । राजानश्चक्रुरासाद्य मोक्षिता महतो भयात् ॥

te vai ratnabhujaṁ kr̥ṣṇaṁ ratnārhaṁ pr̥thivīśvarāḥ । rājānaś cakrur āsādya mokṣitā mahato bhayāt ॥

अक्षतः शस्त्रसंपन्नो जितारिः सह राजभिः । रथमास्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिव्रजात् ॥

akṣataḥ śastrasaṁpanno jitāriḥ saha rājabhiḥ । ratham āsthāya taṁ divyaṁ nirjagāma girivrajāt ॥

यः स सोदर्यवान्नाम द्वियोधः कृष्णसारथिः । अभ्यासघाती संदृश्यो दुर्जयः सर्वराजभिः ॥

yaḥ sa sodaryavān nāma dviyodhaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । abhyāsaghātī saṁdr̥śyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ ॥

भीमार्जुनाभ्यां योधाभ्यामास्थितः कृष्णसारथिः । शुशुभे रथवर्योऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः ॥

bhīmārjunābhyāṁ yodhābhyām āsthitaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । śuśubhe rathavaryo ’sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ ॥

शक्रविष्णू हि संग्रामे चेरतुस्तारकामये । रथेन तेन तं कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा ॥

śakraviṣṇū hi saṁgrāme ceratus tārakāmaye । rathena tena taṁ kr̥ṣṇa upāruhya yayau tadā ॥

तप्तचामीकराभेण किङ्किणीजालमालिना । मेघनिर्घोषनादेन जैत्रेणामित्रघातिना ॥

taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā । meghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā ॥

येन शक्रो दानवानां जघान नवतीर्नव । तं प्राप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुषर्षभाः ॥

yena śakro dānavānāṁ jaghāna navatīr nava । taṁ prāpya samahr̥ṣyanta rathaṁ te puruṣarṣabhāḥ ॥

ततः कृष्णं महाबाहुं भ्रातृभ्यां सहितं तदा । रथस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विस्मिताः ॥

tataḥ kr̥ṣṇaṁ mahābāhuṁ bhrātr̥bhyāṁ sahitaṁ tadā । rathasthaṁ māgadhā dr̥ṣṭvā samapadyanta vismitāḥ ॥

हयैर्दिव्यैः समायुक्तो रथो वायुसमो जवे । अधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीव भारत ॥

hayair divyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo jave । adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kr̥ṣṇenātīva bhārata ॥

असङ्गी देवविहितस्तस्मिन्रथवरे ध्वजः । योजनाद्ददृशे श्रीमानिन्द्रायुधसमप्रभः ॥

asaṅgī devavihitas tasmin rathavare dhvajaḥ । yojanād dadr̥śe śrīmān indrāyudhasamaprabhaḥ ॥

चिन्तयामास कृष्णोऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात् । क्षणे तस्मिन्स तेनासीच्चैत्ययूप इवोच्छ्रितः ॥

cintayām āsa kr̥ṣṇo ’tha garutmantaṁ sa cābhyayāt । kṣaṇe tasmin sa tenāsīc caityayūpa ivocchritaḥ ॥

व्यादितास्यैर्महानादैः सह भूतैर्ध्वजालयैः । तस्थौ रथवरे तस्मिन्गरुत्मान्पन्नगाशनः ॥

vyāditāsyair mahānādaiḥ saha bhūtair dhvajālayaiḥ । tasthau rathavare tasmin garutmān pannagāśanaḥ ॥

दुर्निरीक्ष्यो हि भूतानां तेजसाभ्यधिकं बभौ । आदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः ॥

durnirīkṣyo hi bhūtānāṁ tejasābhyadhikaṁ babhau । āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvr̥taḥ ॥

न स सज्जति वृक्षेषु शस्त्रैश्चापि न रिष्यते । दिव्यो ध्वजवरो राजन्दृश्यते देवमानुषैः ॥

na sa sajjati vr̥kṣeṣu śastraiś cāpi na riṣyate । divyo dhvajavaro rājan dr̥śyate devamānuṣaiḥ ॥

तमास्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिस्वनम् । निर्ययौ पुरुषव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः ॥

tam āsthāya rathaṁ divyaṁ parjanyasamanisvanam । niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṁ sahācyutaḥ ॥

यं लेभे वासवाद्राजा वसुस्तस्माद्बृहद्रथः । बृहद्रथात्क्रमेणैव प्राप्तो बार्हद्रथं नृपम् ॥

yaṁ lebhe vāsavād rājā vasus tasmād br̥hadrathaḥ । br̥hadrathāt krameṇaiva prāpto bārhadrathaṁ nr̥pam ॥

स निर्ययौ महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस्ततः । गिरिव्रजाद्बहिस्तस्थौ समे देशे महायशाः ॥

sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇas tataḥ । girivrajād bahis tasthau same deśe mahāyaśāḥ ॥

तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस्तदा । ब्राह्मणप्रमुखा राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

tatrainaṁ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayus tadā । brāhmaṇapramukhā rājan vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

बन्धनाद्विप्रमुक्ताश्च राजानो मधुसूदनम् । पूजयामासुरूचुश्च सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

bandhanād vipramuktāś ca rājāno madhusūdanam । pūjayām āsur ūcuś ca sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन । भीमार्जुनबलोपेते धर्मस्य परिपालनम् ॥

naitac citraṁ mahābāho tvayi devakinandana । bhīmārjunabalopete dharmasya paripālanam ॥

जरासंधह्रदे घोरे दुःखपङ्के निमज्जताम् । राज्ञां समभ्युद्धरणं यदिदं कृतमद्य ते ॥

jarāsaṁdhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatām । rājñāṁ samabhyuddharaṇaṁ yad idaṁ kr̥tam adya te ॥

विष्णो समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणे । दिष्ट्या मोक्षाद्यशो दीप्तमाप्तं ते पुरुषोत्तम ॥

viṣṇo samavasannānāṁ giridurge sudāruṇe । diṣṭyā mokṣād yaśo dīptam āptaṁ te puruṣottama ॥

किं कुर्मः पुरुषव्याघ्र ब्रवीहि पुरुषर्षभ । कृतमित्येव तज्ज्ञेयं नृपैर्यद्यपि दुष्करम् ॥

kiṁ kurmaḥ puruṣavyāghra bravīhi puruṣarṣabha । kr̥tam ity eva taj jñeyaṁ nr̥pair yady api duṣkaram ॥

तानुवाच हृषीकेशः समाश्वास्य महामनाः । युधिष्ठिरो राजसूयं क्रतुमाहर्तुमिच्छति ॥

tān uvāca hr̥ṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥ । yudhiṣṭhiro rājasūyaṁ kratum āhartum icchati ॥

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः । सर्वैर्भवद्भिर्यज्ञार्थे साहाय्यं दीयतामिति ॥

tasya dharmapravr̥ttasya pārthivatvaṁ cikīrṣataḥ । sarvair bhavadbhir yajñārthe sāhāyyaṁ dīyatām iti ॥

ततः प्रतीतमनसस्ते नृपा भरतर्षभ । तथेत्येवाब्रुवन्सर्वे प्रतिजज्ञुश्च तां गिरम् ॥

tataḥ pratītamanasas te nr̥pā bharatarṣabha । tathety evābruvan sarve pratijajñuś ca tāṁ giram ॥

रत्नभाजं च दाशार्हं चक्रुस्ते पृथिवीश्वराः । कृच्छ्राज्जग्राह गोविन्दस्तेषां तदनुकम्पया ॥

ratnabhājaṁ ca dāśārhaṁ cakrus te pr̥thivīśvarāḥ । kr̥cchrāj jagrāha govindas teṣāṁ tadanukampayā ॥

जरासंधात्मजश्चैव सहदेवो महारथः । निर्ययौ सजनामात्यः पुरस्कृत्य पुरोहितम् ॥

jarāsaṁdhātmajaś caiva sahadevo mahārathaḥ । niryayau sajanāmātyaḥ puraskr̥tya purohitam ॥

स नीचैः प्रश्रितो भूत्वा बहुरत्नपुरोगमः । सहदेवो नृणां देवं वासुदेवमुपस्थितः ॥

sa nīcaiḥ praśrito bhūtvā bahuratnapurogamaḥ । sahadevo nr̥ṇāṁ devaṁ vāsudevam upasthitaḥ ॥

भयार्ताय ततस्तस्मै कृष्णो दत्त्वाभयं तदा । अभ्यषिञ्चत तत्रैव जरासंधात्मजं तदा ॥

bhayārtāya tatas tasmai kr̥ṣṇo dattvābhayaṁ tadā । abhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṁdhātmajaṁ tadā ॥

गत्वैकत्वं च कृष्णेन पार्थाभ्यां चैव सत्कृतः । विवेश राजा मतिमान्पुनर्बार्हद्रथं पुरम् ॥

gatvaikatvaṁ ca kr̥ṣṇena pārthābhyāṁ caiva satkr̥taḥ । viveśa rājā matimān punar bārhadrathaṁ puram ॥

कृष्णस्तु सह पार्थाभ्यां श्रिया परमया ज्वलन् । रत्नान्यादाय भूरीणि प्रययौ पुष्करेक्षणः ॥

kr̥ṣṇas tu saha pārthābhyāṁ śriyā paramayā jvalan । ratnāny ādāya bhūrīṇi prayayau puṣkarekṣaṇaḥ ॥

इन्द्रप्रस्थमुपागम्य पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः । समेत्य धर्मराजानं प्रीयमाणोऽभ्यभाषत ॥

indraprastham upāgamya pāṇḍavābhyāṁ sahācyutaḥ । sametya dharmarājānaṁ prīyamāṇo ’bhyabhāṣata ॥

दिष्ट्या भीमेन बलवाञ्जरासंधो निपातितः । राजानो मोक्षिताश्चेमे बन्धनान्नृपसत्तम ॥

diṣṭyā bhīmena balavāñ jarāsaṁdho nipātitaḥ । rājāno mokṣitāś ceme bandhanān nr̥pasattama ॥

दिष्ट्या कुशलिनौ चेमौ भीमसेनधनंजयौ । पुनः स्वनगरं प्राप्तावक्षताविति भारत ॥

diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṁjayau । punaḥ svanagaraṁ prāptāv akṣatāv iti bhārata ॥

ततो युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतः । भीमसेनार्जुनौ चैव प्रहृष्टः परिषस्वजे ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ kr̥ṣṇaṁ pūjayitvā yathārhataḥ । bhīmasenārjunau caiva prahr̥ṣṭaḥ pariṣasvaje ॥

ततः क्षीणे जरासंधे भ्रातृभ्यां विहितं जयम् । अजातशत्रुरासाद्य मुमुदे भ्रातृभिः सह ॥

tataḥ kṣīṇe jarāsaṁdhe bhrātr̥bhyāṁ vihitaṁ jayam । ajātaśatrur āsādya mumude bhrātr̥bhiḥ saha ॥

यथावयः समागम्य राजभिस्तैश्च पाण्डवः । सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान् ॥

yathāvayaḥ samāgamya rājabhis taiś ca pāṇḍavaḥ । satkr̥tya pūjayitvā ca visasarja narādhipān ॥

युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास्ते नृपा हृष्टमानसाः । जग्मुः स्वदेशांस्त्वरिता यानैरुच्चावचैस्ततः ॥

yudhiṣṭhirābhyanujñātās te nr̥pā hr̥ṣṭamānasāḥ । jagmuḥ svadeśāṁs tvaritā yānair uccāvacais tataḥ ॥

एवं पुरुषशार्दूलो महाबुद्धिर्जनार्दनः । पाण्डवैर्घातयामास जरासंधमरिं तदा ॥

evaṁ puruṣaśārdūlo mahābuddhir janārdanaḥ । pāṇḍavair ghātayām āsa jarāsaṁdham ariṁ tadā ॥

घातयित्वा जरासंधं बुद्धिपूर्वमरिंदमः । धर्मराजमनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत ॥

ghātayitvā jarāsaṁdhaṁ buddhipūrvam ariṁdamaḥ । dharmarājam anujñāpya pr̥thāṁ kr̥ṣṇāṁ ca bhārata ॥

सुभद्रां भीमसेनं च फल्गुनं यमजौ तथा । धौम्यमामन्त्रयित्वा च प्रययौ स्वां पुरीं प्रति ॥

subhadrāṁ bhīmasenaṁ ca phalgunaṁ yamajau tathā । dhaumyam āmantrayitvā ca prayayau svāṁ purīṁ prati ॥

तेनैव रथमुख्येन तरुणादित्यवर्चसा । धर्मराजविसृष्टेन दिव्येनानादयन्दिशः ॥

tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasā । dharmarājavisr̥ṣṭena divyenānādayan diśaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरमुखाः पाण्डवा भरतर्षभ । प्रदक्षिणमकुर्वन्त कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥

tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha । pradakṣiṇam akurvanta kr̥ṣṇam akliṣṭakāriṇam ॥

ततो गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दने । जयं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञामभयदास्तदा ॥

tato gate bhagavati kr̥ṣṇe devakinandane । jayaṁ labdhvā suvipulaṁ rājñām abhayadās tadā ॥

संवर्धितौजसो भूयः कर्मणा तेन भारत । द्रौपद्याः पाण्डवा राजन्परां प्रीतिमवर्धयन् ॥

saṁvardhitaujaso bhūyaḥ karmaṇā tena bhārata । draupadyāḥ pāṇḍavā rājan parāṁ prītim avardhayan ॥

तस्मिन्काले तु यद्युक्तं धर्मकामार्थसंहितम् । तद्राजा धर्मतश्चक्रे राज्यपालनकीर्तिमान् ॥

tasmin kāle tu yad yuktaṁ dharmakāmārthasaṁhitam । tad rājā dharmataś cakre rājyapālanakīrtimān ॥