Adhyāya 70

संजय उवाच । प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवार्ष्णेययोस्तदा । दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे ॥

saṁjaya uvāca । praviṣṭayor mahārāja pārthavārṣṇeyayos tadā । duryodhane prayāte ca pr̥ṣṭhataḥ puruṣarṣabhe ॥

जवेनाभ्यद्रवन्द्रोणं महता निस्वनेन च । पाण्डवाः सोमकैः सार्धं ततो युद्धमवर्तत ॥

javenābhyadravan droṇaṁ mahatā nisvanena ca । pāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṁ tato yuddham avartata ॥

तद्युद्धमभवद्घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् । पाञ्चालानां कुरूणां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम् ॥

tad yuddham abhavad ghoraṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । pāñcālānāṁ kurūṇāṁ ca vyūhasya purato ’dbhutam ॥

राजन्कदाचिन्नास्माभिर्दृष्टं तादृङ्न च श्रुतम् । यादृङ्मध्यगते सूर्ये युद्धमासीद्विशां पते ॥

rājan kadā cin nāsmābhir dr̥ṣṭaṁ tādr̥ṅ na ca śrutam । yādr̥ṅ madhyagate sūrye yuddham āsīd viśāṁ pate ॥

धृष्टद्युम्नमुखाः पार्था व्यूढानीकाः प्रहारिणः । द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन् ॥

dhr̥ṣṭadyumnamukhāḥ pārthā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ । droṇasya sainyaṁ te sarve śaravarṣair avākiran ॥

वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् । पार्षतप्रमुखान्पार्थानभ्यवर्षाम सायकैः ॥

vayaṁ droṇaṁ puraskr̥tya sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । pārṣatapramukhān pārthān abhyavarṣāma sāyakaiḥ ॥

महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये । सेनाग्रे विप्रकाशेते रुचिरे रथभूषिते ॥

mahāmeghāv ivodīrṇau miśravātau himātyaye । senāgre viprakāśete rucire rathabhūṣite ॥

समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम् । जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके ॥

sametya tu mahāsene cakratur vegam uttamam । jāhnavīyamune nadyau prāvr̥ṣīvolbaṇodake ॥

नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः । गदाविद्युन्महारौद्रः संग्रामजलदो महान् ॥

nānāśastrapurovāto dvipāśvarathasaṁvr̥taḥ । gadāvidyun mahāraudraḥ saṁgrāmajalado mahān ॥

भारद्वाजानिलोद्धूतः शरधारासहस्रवान् । अभ्यवर्षन्महारौद्रः पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम् ॥

bhāradvājāniloddhūtaḥ śaradhārāsahasravān । abhyavarṣan mahāraudraḥ pāṇḍusenāgnim uddhatam ॥

समुद्रमिव घर्मान्ते विवान्घोरो महानिलः । व्यक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः ॥

samudram iva gharmānte vivān ghoro mahānilaḥ । vyakṣobhayad anīkāni pāṇḍavānāṁ dvijottamaḥ ॥

तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् । बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योघाः प्रबला इव ॥

te ’pi sarvaprayatnena droṇam eva samādravan । bibhitsanto mahāsetuṁ vāryoghāḥ prabalā iva ॥

वारयामास तान्द्रोणो जलौघानचलो यथा । पाण्डवान्समरे क्रुद्धान्पाञ्चालांश्च सकेकयान् ॥

vārayām āsa tān droṇo jalaughān acalo yathā । pāṇḍavān samare kruddhān pāñcālāṁś ca sakekayān ॥

अथापरेऽपि राजानः परावृत्य समन्ततः । महाबला रणे शूराः पाञ्चालानन्ववारयन् ॥

athāpare ’pi rājānaḥ parāvr̥tya samantataḥ । mahābalā raṇe śūrāḥ pāñcālān anvavārayan ॥

ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह । संजघानासकृद्द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम् ॥

tato raṇe naravyāghraḥ pārṣataḥ pāṇḍavaiḥ saha । saṁjaghānāsakr̥d droṇaṁ bibhitsur arivāhinīm ॥

यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते । तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्षत ॥

yathaiva śaravarṣāṇi droṇo varṣati pārṣate । tathaiva śaravarṣāṇi dhr̥ṣṭadyumno ’bhyavarṣata ॥

सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासर्ष्टिसंवृतः । ज्याविद्युच्चापसंह्रादो धृष्टद्युम्नबलाहकः ॥

sanistriṁśapurovātaḥ śaktiprāsarṣṭisaṁvr̥taḥ । jyāvidyuc cāpasaṁhrādo dhr̥ṣṭadyumnabalāhakaḥ ॥

शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत्सर्वतोदिशम् । निघ्नन्रथवराश्वौघांश्छादयामास वाहिनीम् ॥

śaradhārāśmavarṣāṇi vyasr̥jat sarvatodiśam । nighnan rathavarāśvaughāṁś chādayām āsa vāhinīm ॥

यं यमार्छच्छरैर्द्रोणः पाण्डवानां रथव्रजम् । ततस्ततः शरैर्द्रोणमपाकर्षत पार्षतः ॥

yaṁ yam ārchac charair droṇaḥ pāṇḍavānāṁ rathavrajam । tatas tataḥ śarair droṇam apākarṣata pārṣataḥ ॥

तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत । धृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत ॥

tathā tu yatamānasya droṇasya yudhi bhārata । dhr̥ṣṭadyumnaṁ samāsādya tridhā sainyam abhidyata ॥

भोजमेके न्यवर्तन्त जलसंधमथापरे । पाण्डवैर्हन्यमानाश्च द्रोणमेवापरेऽव्रजन् ॥

bhojam eke nyavartanta jalasaṁdham athāpare । pāṇḍavair hanyamānāś ca droṇam evāpare ’vrajan ॥

सैन्यान्यघटयद्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरः । व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः ॥

sainyāny aghaṭayad yāni droṇas tu rathināṁ varaḥ । vyadhamac cāpi tāny asya dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ ॥

धार्तराष्ट्रास्त्रिधाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः । अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव ॥

dhārtarāṣṭrās tridhābhūtā vadhyante pāṇḍusr̥ñjayaiḥ । agopāḥ paśavo ’raṇye bahubhiḥ śvāpadair iva ॥

कालः संग्रसते योधान्धृष्टद्युम्नेन मोहितान् । संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति संमेनिरे जनाः ॥

kālaḥ saṁgrasate yodhān dhr̥ṣṭadyumnena mohitān । saṁgrāme tumule tasminn iti saṁmenire janāḥ ॥

कुनृपस्य यथा राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः । द्राव्यते तद्वदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी ॥

kunr̥pasya yathā rāṣṭraṁ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ । drāvyate tadvad āpannā pāṇḍavais tava vāhinī ॥

अर्करश्मिप्रभिन्नेषु शस्त्रेषु कवचेषु च । चक्षूंषि प्रतिहन्यन्ते सैन्येन रजसा तथा ॥

arkaraśmiprabhinneṣu śastreṣu kavaceṣu ca । cakṣūṁṣi pratihanyante sainyena rajasā tathā ॥

त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः । अमर्षितस्ततो द्रोणः पाञ्चालान्व्यधमच्छरैः ॥

tridhābhūteṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍavaiḥ । amarṣitas tato droṇaḥ pāñcālān vyadhamac charaiḥ ॥

मृद्नतस्तान्यनीकानि निघ्नतश्चापि सायकैः । बभूव रूपं द्रोणस्य कालाग्नेरिव दीप्यतः ॥

mr̥dnatas tāny anīkāni nighnataś cāpi sāyakaiḥ । babhūva rūpaṁ droṇasya kālāgner iva dīpyataḥ ॥

रथं नागं हयं चापि पत्तिनश्च विशां पते । एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथः ॥

rathaṁ nāgaṁ hayaṁ cāpi pattinaś ca viśāṁ pate । ekaikeneṣuṇā saṁkhye nirbibheda mahārathaḥ ॥

पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित्स भारत । दधार यो रणे बाणान्द्रोणचापच्युताञ्शितान् ॥

pāṇḍavānāṁ tu sainyeṣu nāsti kaś cit sa bhārata । dadhāra yo raṇe bāṇān droṇacāpacyutāñ śitān ॥

तत्पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम् । बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्र तत्रैव भारत ॥

tat pacyamānam arkeṇa droṇasāyakatāpitam । babhrāma pārṣataṁ sainyaṁ tatra tatraiva bhārata ॥

तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव । अभवत्सर्वतो दीप्तं शुष्कं वनमिवाग्निना ॥

tathaiva pārṣatenāpi kālyamānaṁ balaṁ tava । abhavat sarvato dīptaṁ śuṣkaṁ vanam ivāgninā ॥

वध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैः । त्यक्त्वा प्राणान्परं शक्त्या प्रायुध्यन्त स्म सैनिकाः ॥

vadhyamāneṣu sainyeṣu droṇapārṣatasāyakaiḥ । tyaktvā prāṇān paraṁ śaktyā prāyudhyanta sma sainikāḥ ॥

तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ । नासीत्कश्चिन्महाराज योऽत्याक्षीत्संयुगं भयात् ॥

tāvakānāṁ pareṣāṁ ca yudhyatāṁ bharatarṣabha । nāsīt kaś cin mahārāja yo ’tyākṣīt saṁyugaṁ bhayāt ॥

भीमसेनं तु कौन्तेयं सोदर्याः पर्यवारयन् । विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः ॥

bhīmasenaṁ tu kaunteyaṁ sodaryāḥ paryavārayan । viviṁśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान् । त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिनः ॥

vindānuvindāv āvantyau kṣemadhūrtiś ca vīryavān । trayāṇāṁ tava putrāṇāṁ traya evānuyāyinaḥ ॥

बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथः । सहसेनः सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत् ॥

bāhlīkarājas tejasvī kulaputro mahārathaḥ । sahasenaḥ sahāmātyo draupadeyān avārayat ॥

शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैः । काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तमवारयत् ॥

śaibyo govāsano rājā yodhair daśaśatāvaraiḥ । kāśyasyābhibhuvaḥ putraṁ parākrāntam avārayat ॥

अजातशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम् । मद्राणामीश्वरः शल्यो राजा राजानमावृणोत् ॥

ajātaśatruṁ kaunteyaṁ jvalantam iva pāvakam । madrāṇām īśvaraḥ śalyo rājā rājānam āvr̥ṇot ॥

दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणः । सात्यकिं प्रययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि ॥

duḥśāsanas tv avasthāpya svam anīkam amarṣaṇaḥ । sātyakiṁ prayayau kruddhaḥ śūro rathavaraṁ yudhi ॥

स्वकेनाहमनीकेन संनद्धकवचावृतः । चतुःशतैर्महेष्वासैश्चेकितानमवारयम् ॥

svakenāham anīkena saṁnaddhakavacāvr̥taḥ । catuḥśatair maheṣvāsaiś cekitānam avārayam ॥

शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत् । गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्तिशरासिभिः ॥

śakunis tu sahānīko mādrīputram avārayat । gāndhārakaiḥ saptaśataiś cāpaśaktiśarāsibhiḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्छताम् । प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतौ युधि ॥

vindānuvindāv āvantyau virāṭaṁ matsyam ārchatām । prāṇāṁs tyaktvā maheṣvāsau mitrārthe ’bhyudyatau yudhi ॥

शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम् । बाह्लिकः प्रतिसंयत्तः पराक्रान्तमवारयत् ॥

śikhaṇḍinaṁ yājñaseniṁ rundhānam aparājitam । bāhlikaḥ pratisaṁyattaḥ parākrāntam avārayat ॥

धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैः । आवन्त्यः सह सौवीरैः क्रुद्धरूपमवारयत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pāñcālyaṁ krūraiḥ sārdhaṁ prabhadrakaiḥ । āvantyaḥ saha sauvīraiḥ kruddharūpam avārayat ॥

घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरयोधिनम् । अलायुधोऽद्रवत्तूर्णं क्रुद्धमायान्तमाहवे ॥

ghaṭotkacaṁ tathā śūraṁ rākṣasaṁ krūrayodhinam । alāyudho ’dravat tūrṇaṁ kruddham āyāntam āhave ॥

अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथः । सैन्येन महता युक्तः क्रुद्धरूपमवारयत् ॥

alambusaṁ rākṣasendraṁ kuntibhojo mahārathaḥ । sainyena mahatā yuktaḥ kruddharūpam avārayat ॥

सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत्सर्वसैन्यस्य भारत । रक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः ॥

saindhavaḥ pr̥ṣṭhatas tv āsīt sarvasainyasya bhārata । rakṣitaḥ parameṣvāsaiḥ kr̥paprabhr̥tibhī rathaiḥ ॥

तस्यास्तां चक्ररक्षौ द्वौ सैन्धवस्य बृहत्तमौ । द्रौणिर्दक्षिणतो राजन्सूतपुत्रश्च वामतः ॥

tasyāstāṁ cakrarakṣau dvau saindhavasya br̥hattamau । drauṇir dakṣiṇato rājan sūtaputraś ca vāmataḥ ॥

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्सौमदत्तिपुरोगमाः । कृपश्च वृषसेनश्च शलः शल्यश्च दुर्जयः ॥

pr̥ṣṭhagopās tu tasyāsan saumadattipurogamāḥ । kr̥paś ca vr̥ṣasenaś ca śalaḥ śalyaś ca durjayaḥ ॥

नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः । सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे तदा ॥

nītimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ । saindhavasya vidhāyaivaṁ rakṣāṁ yuyudhire tadā ॥