Adhyāya 26

संजय उवाच । यन्मां पार्थस्य संग्रामे कर्माणि परिपृच्छसि । तच्छृणुष्व महाराज पार्थो यदकरोन्मृधे ॥

saṁjaya uvāca । yan māṁ pārthasya saṁgrāme karmāṇi paripr̥cchasi । tac chr̥ṇuṣva mahārāja pārtho yad akaron mr̥dhe ॥

रजो दृष्ट्वा समुद्भूतं श्रुत्वा च गजनिस्वनम् । भज्यतां भगदत्तेन कौन्तेयः कृष्णमब्रवीत् ॥

rajo dr̥ṣṭvā samudbhūtaṁ śrutvā ca gajanisvanam । bhajyatāṁ bhagadattena kaunteyaḥ kr̥ṣṇam abravīt ॥

यथा प्राग्ज्योतिषो राजा गजेन मधुसूदन । त्वरमाणोऽभ्यतिक्रान्तो ध्रुवं तस्यैष निस्वनः ॥

yathā prāgjyotiṣo rājā gajena madhusūdana । tvaramāṇo ’bhyatikrānto dhruvaṁ tasyaiṣa nisvanaḥ ॥

इन्द्रादनवरः संख्ये गजयानविशारदः । प्रथमो वा द्वितीयो वा पृथिव्यामिति मे मतिः ॥

indrād anavaraḥ saṁkhye gajayānaviśāradaḥ । prathamo vā dvitīyo vā pr̥thivyām iti me matiḥ ॥

स चापि द्विरदश्रेष्ठः सदाप्रतिगजो युधि । सर्वशब्दातिगः संख्ये कृतकर्मा जितक्लमः ॥

sa cāpi dviradaśreṣṭhaḥ sadāpratigajo yudhi । sarvaśabdātigaḥ saṁkhye kr̥takarmā jitaklamaḥ ॥

सहः शस्त्रनिपातानामग्निस्पर्शस्य चानघ । स पाण्डवबलं व्यक्तमद्यैको नाशयिष्यति ॥

sahaḥ śastranipātānām agnisparśasya cānagha । sa pāṇḍavabalaṁ vyaktam adyaiko nāśayiṣyati ॥

न चावाभ्यामृतेऽन्योऽस्ति शक्तस्तं प्रतिबाधितुम् । त्वरमाणस्ततो याहि यतः प्राग्ज्योतिषाधिपः ॥

na cāvābhyām r̥te ’nyo ’sti śaktas taṁ pratibādhitum । tvaramāṇas tato yāhi yataḥ prāgjyotiṣādhipaḥ ॥

शक्रसख्याद्द्विपबलैर्वयसा चापि विस्मितम् । अद्यैनं प्रेषयिष्यामि बलहन्तुः प्रियातिथिम् ॥

śakrasakhyād dvipabalair vayasā cāpi vismitam । adyainaṁ preṣayiṣyāmi balahantuḥ priyātithim ॥

वचनादथ कृष्णस्तु प्रययौ सव्यसाचिनः । दार्यते भगदत्तेन यत्र पाण्डववाहिनी ॥

vacanād atha kr̥ṣṇas tu prayayau savyasācinaḥ । dāryate bhagadattena yatra pāṇḍavavāhinī ॥

तं प्रयान्तं ततः पश्चादाह्वयन्तो महारथाः । संशप्तकाः समारोहन्सहस्राणि चतुर्दश ॥

taṁ prayāntaṁ tataḥ paścād āhvayanto mahārathāḥ । saṁśaptakāḥ samārohan sahasrāṇi caturdaśa ॥

दशैव तु सहस्राणि त्रिगर्तानां नराधिप । चत्वारि तु सहस्राणि वासुदेवस्य येऽनुगाः ॥

daśaiva tu sahasrāṇi trigartānāṁ narādhipa । catvāri tu sahasrāṇi vāsudevasya ye ’nugāḥ ॥

दार्यमाणां चमूं दृष्ट्वा भगदत्तेन मारिष । आहूयमानस्य च तैरभवद्धृदयं द्विधा ॥

dāryamāṇāṁ camūṁ dr̥ṣṭvā bhagadattena māriṣa । āhūyamānasya ca tair abhavad dhr̥dayaṁ dvidhā ॥

किं नु श्रेयस्करं कर्म भवेदिति विचिन्तयन् । इतो वा विनिवर्तेयं गच्छेयं वा युधिष्ठिरम् ॥

kiṁ nu śreyaskaraṁ karma bhaved iti vicintayan । ito vā vinivarteyaṁ gaccheyaṁ vā yudhiṣṭhiram ॥

तस्य बुद्ध्या विचार्यैतदर्जुनस्य कुरूद्वह । अभवद्भूयसी बुद्धिः संशप्तकवधे स्थिरा ॥

tasya buddhyā vicāryaitad arjunasya kurūdvaha । abhavad bhūyasī buddhiḥ saṁśaptakavadhe sthirā ॥

स संनिवृत्तः सहसा कपिप्रवरकेतनः । एको रथसहस्राणि निहन्तुं वासवी रणे ॥

sa saṁnivr̥ttaḥ sahasā kapipravaraketanaḥ । eko rathasahasrāṇi nihantuṁ vāsavī raṇe ॥

सा हि दुर्योधनस्यासीन्मतिः कर्णस्य चोभयोः । अर्जुनस्य वधोपाये तेन द्वैधमकल्पयत् ॥

sā hi duryodhanasyāsīn matiḥ karṇasya cobhayoḥ । arjunasya vadhopāye tena dvaidham akalpayat ॥

स तु संवर्तयामास द्वैधीभावेन पाण्डवः । रथेन तु रथाग्र्याणामकरोत्तां मृषा तदा ॥

sa tu saṁvartayām āsa dvaidhībhāvena pāṇḍavaḥ । rathena tu rathāgryāṇām akarot tāṁ mr̥ṣā tadā ॥

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । व्यसृजन्नर्जुने राजन्संशप्तकमहारथाः ॥

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṁ nataparvaṇām । vyasr̥jann arjune rājan saṁśaptakamahārathāḥ ॥

नैव कुन्तीसुतः पार्थो नैव कृष्णो जनार्दनः । न हया न रथो राजन्दृश्यन्ते स्म शरैश्चिताः ॥

naiva kuntīsutaḥ pārtho naiva kr̥ṣṇo janārdanaḥ । na hayā na ratho rājan dr̥śyante sma śaraiś citāḥ ॥

यदा मोहमनुप्राप्तः सस्वेदश्च जनार्दनः । ततस्तान्प्रायशः पार्थो वज्रास्त्रेण निजघ्निवान् ॥

yadā moham anuprāptaḥ sasvedaś ca janārdanaḥ । tatas tān prāyaśaḥ pārtho vajrāstreṇa nijaghnivān ॥

शतशः पाणयश्छिन्नाः सेषुज्यातलकार्मुकाः । केतवो वाजिनः सूता रथिनश्चापतन्क्षितौ ॥

śataśaḥ pāṇayaś chinnāḥ seṣujyātalakārmukāḥ । ketavo vājinaḥ sūtā rathinaś cāpatan kṣitau ॥

द्रुमाचलाग्राम्बुधरैः समरूपाः सुकल्पिताः । हतारोहाः क्षितौ पेतुर्द्विपाः पार्थशराहताः ॥

drumācalāgrāmbudharaiḥ samarūpāḥ sukalpitāḥ । hatārohāḥ kṣitau petur dvipāḥ pārthaśarāhatāḥ ॥

विप्रविद्धकुथावल्गाश्छिन्नभाण्डाः परासवः । सारोहास्तुरगाः पेतुर्मथिताः पार्थमार्गणैः ॥

vipraviddhakuthāvalgāś chinnabhāṇḍāḥ parāsavaḥ । sārohās turagāḥ petur mathitāḥ pārthamārgaṇaiḥ ॥

सर्ष्टिचर्मासिनखराः समुद्गरपरश्वधाः । संछिन्ना बाहवः पेतुर्नृणां भल्लैः किरीटिना ॥

sarṣṭicarmāsinakharāḥ samudgaraparaśvadhāḥ । saṁchinnā bāhavaḥ petur nr̥ṇāṁ bhallaiḥ kirīṭinā ॥

बालादित्याम्बुजेन्दूनां तुल्यरूपाणि मारिष । संछिन्नान्यर्जुनशरैः शिरांस्युर्वीं प्रपेदिरे ॥

bālādityāmbujendūnāṁ tulyarūpāṇi māriṣa । saṁchinnāny arjunaśaraiḥ śirāṁsy urvīṁ prapedire ॥

जज्वालालंकृतैः सेना पत्रिभिः प्राणभोजनैः । नानालिङ्गैस्तदामित्रान्क्रुद्धे निघ्नति फल्गुने ॥

jajvālālaṁkr̥taiḥ senā patribhiḥ prāṇabhojanaiḥ । nānāliṅgais tadāmitrān kruddhe nighnati phalgune ॥

क्षोभयन्तं तदा सेनां द्विरदं नलिनीमिव । धनंजयं भूतगणाः साधु साध्वित्यपूजयन् ॥

kṣobhayantaṁ tadā senāṁ dviradaṁ nalinīm iva । dhanaṁjayaṁ bhūtagaṇāḥ sādhu sādhv ity apūjayan ॥

दृष्ट्वा तत्कर्म पार्थस्य वासवस्येव माधवः । विस्मयं परमं गत्वा तलमाहत्य पूजयत् ॥

dr̥ṣṭvā tat karma pārthasya vāsavasyeva mādhavaḥ । vismayaṁ paramaṁ gatvā talam āhatya pūjayat ॥

ततः संशप्तकान्हत्वा भूयिष्ठं ये व्यवस्थिताः । भगदत्ताय याहीति पार्थः कृष्णमचोदयत् ॥

tataḥ saṁśaptakān hatvā bhūyiṣṭhaṁ ye vyavasthitāḥ । bhagadattāya yāhīti pārthaḥ kr̥ṣṇam acodayat ॥