Adhyāya 114

संजय उवाच । ततः कर्णो महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः । मुमोच शरवर्षाणि चित्राणि च बहूनि च ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ karṇo mahārāja bhīmaṁ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ । mumoca śaravarṣāṇi citrāṇi ca bahūni ca ॥

वध्यमानो महाराज सूतपुत्रेण पाण्डवः । न विव्यथे भीमसेनो भिद्यमान इवाचलः ॥

vadhyamāno mahārāja sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ । na vivyathe bhīmaseno bhidyamāna ivācalaḥ ॥

स कर्णं कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च । विव्याध युधि राजेन्द्र भीमसेनः पतत्रिणा ॥

sa karṇaṁ karṇinā karṇe pītena niśitena ca । vivyādha yudhi rājendra bhīmasenaḥ patatriṇā ॥

स कुण्डलं महत्कर्णात्कर्णस्यापातयद्भुवि । तपनीयं महाराज दीप्तं ज्योतिरिवाम्बरात् ॥

sa kuṇḍalaṁ mahat karṇāt karṇasyāpātayad bhuvi । tapanīyaṁ mahārāja dīptaṁ jyotir ivāmbarāt ॥

अथापरेण भल्लेन सूतपुत्रं स्तनान्तरे । आजघान भृशं भीमः स्मयन्निव महाबलः ॥

athāpareṇa bhallena sūtaputraṁ stanāntare । ājaghāna bhr̥śaṁ bhīmaḥ smayann iva mahābalaḥ ॥

पुनरस्य त्वरन्भीमो नाराचान्दश भारत । रणे प्रैषीन्महावेगान्यमदण्डोपमांस्तथा ॥

punar asya tvaran bhīmo nārācān daśa bhārata । raṇe praiṣīn mahāvegān yamadaṇḍopamāṁs tathā ॥

ते ललाटं समासाद्य सूतपुत्रस्य मारिष । विविशुश्चोदितास्तेन वल्मीकमिव पन्नगाः ॥

te lalāṭaṁ samāsādya sūtaputrasya māriṣa । viviśuś coditās tena valmīkam iva pannagāḥ ॥

ललाटस्थैस्तु तैर्बाणैः सूतपुत्रो व्यरोचत । नीलोत्पलमयीं मालां धारयन्स पुरा यथा ॥

lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ sūtaputro vyarocata । nīlotpalamayīṁ mālāṁ dhārayan sa purā yathā ॥

ततः क्रुद्धो रणे कर्णः पीडितो दृढधन्वना । वेगं चक्रे महावेगो भीमसेनवधं प्रति ॥

tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ pīḍito dr̥ḍhadhanvanā । vegaṁ cakre mahāvego bhīmasenavadhaṁ prati ॥

तस्मै कर्णः शतं राजन्निषूणां गार्ध्रवाससाम् । अमर्षी बलवान्क्रुद्धः प्रेषयामास भारत ॥

tasmai karṇaḥ śataṁ rājann iṣūṇāṁ gārdhravāsasām । amarṣī balavān kruddhaḥ preṣayām āsa bhārata ॥

ततः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः । समरे तमनादृत्य नास्य वीर्यमचिन्तयत् ॥

tataḥ prāsr̥jad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ । samare tam anādr̥tya nāsya vīryam acintayat ॥

ततः कर्णो महाराज पाण्डवं निशितैः शरैः । आजघानोरसि क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः ॥

tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍavaṁ niśitaiḥ śaraiḥ । ājaghānorasi kruddhaḥ kruddharūpaṁ paraṁtapaḥ ॥

जीमूताविव चान्योन्यं तौ ववर्षतुराहवे । तलशब्दरवैश्चैव त्रासयन्तौ परस्परम् ॥

jīmūtāv iva cānyonyaṁ tau vavarṣatur āhave । talaśabdaravaiś caiva trāsayantau parasparam ॥

शरजालैश्च विविधैश्छादयामासतुर्मृधे । अन्योन्यं समरे क्रुद्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥

śarajālaiś ca vividhaiś chādayām āsatur mr̥dhe । anyonyaṁ samare kruddhau kr̥tapratikr̥taiṣiṇau ॥

ततो भीमो महाबाहू राधेयस्य महात्मनः । क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा कर्णं विव्याध पत्रिणा ॥

tato bhīmo mahābāhū rādheyasya mahātmanaḥ । kṣurapreṇa dhanuś chittvā karṇaṁ vivyādha patriṇā ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं सूतपुत्रो महामनाः । अन्यत्कार्मुकमादत्त वेगघ्नं भारसाधनम् ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ sūtaputro mahāmanāḥ । anyat kārmukam ādatta vegaghnaṁ bhārasādhanam ॥

दृष्ट्वा च कुरुसौवीरसैन्धवानां बलक्षयम् । सवर्मध्वजशस्त्रैश्च पतितैः संवृतां महीम् ॥

dr̥ṣṭvā ca kurusauvīrasaindhavānāṁ balakṣayam । savarmadhvajaśastraiś ca patitaiḥ saṁvr̥tāṁ mahīm ॥

हस्त्यश्वनरदेहांश्च गतासून्प्रेक्ष्य सर्वतः । सूतपुत्रस्य संरम्भाद्दीप्तं वपुरजायत ॥

hastyaśvanaradehāṁś ca gatāsūn prekṣya sarvataḥ । sūtaputrasya saṁrambhād dīptaṁ vapur ajāyata ॥

स विस्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् । भीमं प्रैक्षत राधेयो राजन्घोरेण चक्षुषा ॥

sa visphārya mahac cāpaṁ kārtasvaravibhūṣitam । bhīmaṁ praikṣata rādheyo rājan ghoreṇa cakṣuṣā ॥

ततः क्रुद्धः शरानस्यन्सूतपुत्रो व्यरोचत । मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्शरदीव दिवाकरः ॥

tataḥ kruddhaḥ śarān asyan sūtaputro vyarocata । madhyaṁdinagato ’rciṣmāñ śaradīva divākaraḥ ॥

मरीचिविकचस्येव राजन्भानुमतो वपुः । आसीदाधिरथेर्घोरं वपुः शरशतार्चिषः ॥

marīcivikacasyeva rājan bhānumato vapuḥ । āsīd ādhirather ghoraṁ vapuḥ śaraśatārciṣaḥ ॥

कराभ्यामाददानस्य संदधानस्य चाशुगान् । विकर्षतो मुञ्चतो वा नान्तरं ददृशू रणे ॥

karābhyām ādadānasya saṁdadhānasya cāśugān । vikarṣato muñcato vā nāntaraṁ dadr̥śū raṇe ॥

अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमायुधम् । कर्णस्यासीन्महाराज सव्यदक्षिणमस्यतः ॥

agnicakropamaṁ ghoraṁ maṇḍalīkr̥tam āyudham । karṇasyāsīn mahārāja savyadakṣiṇam asyataḥ ॥

स्वर्णपुङ्खाः सुनिशिताः कर्णचापच्युताः शराः । प्राच्छादयन्महाराज दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ॥

svarṇapuṅkhāḥ suniśitāḥ karṇacāpacyutāḥ śarāḥ । prācchādayan mahārāja diśaḥ sūryasya ca prabhām ॥

ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् । धनुश्च्युतानां वियति ददृशे बहुधा व्रजः ॥

tataḥ kanakapuṅkhānāṁ śarāṇāṁ nataparvaṇām । dhanuścyutānāṁ viyati dadr̥śe bahudhā vrajaḥ ॥

शरासनादाधिरथेः प्रभवन्तः स्म सायकाः । श्रेणीकृता व्यराजन्त राजन्क्रौञ्चा इवाम्बरे ॥

śarāsanād ādhiratheḥ prabhavantaḥ sma sāyakāḥ । śreṇīkr̥tā vyarājanta rājan krauñcā ivāmbare ॥

गार्ध्रपत्राञ्शिलाधौतान्कार्तस्वरविभूषितान् । महावेगान्प्रदीप्ताग्रान्मुमोचाधिरथिः शरान् ॥

gārdhrapatrāñ śilādhautān kārtasvaravibhūṣitān । mahāvegān pradīptāgrān mumocādhirathiḥ śarān ॥

ते तु चापबलोद्धूताः शातकुम्भविभूषिताः । अजस्रमन्वकीर्यन्त शराः पार्थरथं प्रति ॥

te tu cāpabaloddhūtāḥ śātakumbhavibhūṣitāḥ । ajasram anvakīryanta śarāḥ pārtharathaṁ prati ॥

ते व्योम्नि रत्नविकृता व्यकाशन्त सहस्रशः । शलभानामिव व्राताः शराः कर्णसमीरिताः ॥

te vyomni ratnavikr̥tā vyakāśanta sahasraśaḥ । śalabhānām iva vrātāḥ śarāḥ karṇasamīritāḥ ॥

चापादाधिरथेर्मुक्ताः प्रपतन्तः स्म सायकाः । एको दीर्घ इव प्रांशुः प्रभवन्दृश्यते शरः ॥

cāpād ādhirather muktāḥ prapatantaḥ sma sāyakāḥ । eko dīrgha iva prāṁśuḥ prabhavan dr̥śyate śaraḥ ॥

पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः । कर्णः प्राच्छादयत्क्रुद्धो भीमं सायकवृष्टिभिः ॥

parvataṁ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ । karṇaḥ prācchādayat kruddho bhīmaṁ sāyakavr̥ṣṭibhiḥ ॥

तत्र भारत भीमस्य बलवीर्यपराक्रमम् । व्यवसायं च पुत्रास्ते प्रैक्षन्त कुरुभिः सह ॥

tatra bhārata bhīmasya balavīryaparākramam । vyavasāyaṁ ca putrās te praikṣanta kurubhiḥ saha ॥

तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । अचिन्तयित्वा भीमस्तु क्रुद्धः कर्णमुपाद्रवत् ॥

tāṁ samudram ivoddhūtāṁ śaravr̥ṣṭiṁ samutthitām । acintayitvā bhīmas tu kruddhaḥ karṇam upādravat ॥

रुक्मपृष्ठं महच्चापं भीमस्यासीद्विशां पते । आकर्षान्मण्डलीभूतं शक्रचापमिवापरम् । तस्माच्छराः प्रादुरासन्पूरयन्त इवाम्बरम् ॥

rukmapr̥ṣṭhaṁ mahac cāpaṁ bhīmasyāsīd viśāṁ pate । ākarṣān maṇḍalībhūtaṁ śakracāpam ivāparam । tasmāc charāḥ prādurāsan pūrayanta ivāmbaram ॥

सुवर्णपुङ्खैर्भीमेन सायकैर्नतपर्वभिः । गगने रचिता माला काञ्चनीव व्यराजत ॥

suvarṇapuṅkhair bhīmena sāyakair nataparvabhiḥ । gagane racitā mālā kāñcanīva vyarājata ॥

ततो व्योम्नि विषक्तानि शरजालानि भागशः । आहतानि व्यशीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभिः ॥

tato vyomni viṣaktāni śarajālāni bhāgaśaḥ । āhatāni vyaśīryanta bhīmasenasya patribhiḥ ॥

कर्णस्य शरजालौघैर्भीमसेनस्य चोभयोः । अग्निस्फुलिङ्गसंस्पर्शैरञ्जोगतिभिराहवे । तैस्तैः कनकपुङ्खानां द्यौरासीत्संवृता व्रजैः ॥

karṇasya śarajālaughair bhīmasenasya cobhayoḥ । agnisphuliṅgasaṁsparśair añjogatibhir āhave । tais taiḥ kanakapuṅkhānāṁ dyaur āsīt saṁvr̥tā vrajaiḥ ॥

स भीमं छादयन्बाणैः सूतपुत्रः पृथग्विधैः । उपारोहदनादृत्य तस्य वीर्यं महात्मनः ॥

sa bhīmaṁ chādayan bāṇaiḥ sūtaputraḥ pr̥thagvidhaiḥ । upārohad anādr̥tya tasya vīryaṁ mahātmanaḥ ॥

तयोर्विसृजतोस्तत्र शरजालानि मारिष । वायुभूतान्यदृश्यन्त संसक्तानीतरेतरम् ॥

tayor visr̥jatos tatra śarajālāni māriṣa । vāyubhūtāny adr̥śyanta saṁsaktānītaretaram ॥

तस्मै कर्णः शितान्बाणान्कर्मारपरिमार्जितान् । सुवर्णविकृतान्क्रुद्धः प्राहिणोद्वधकाङ्क्षया ॥

tasmai karṇaḥ śitān bāṇān karmāraparimārjitān । suvarṇavikr̥tān kruddhaḥ prāhiṇod vadhakāṅkṣayā ॥

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत् । विशेषयन्सूतपुत्रं भीमस्तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

tān antarikṣe viśikhais tridhaikaikam aśātayat । viśeṣayan sūtaputraṁ bhīmas tiṣṭheti cābravīt ॥

पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः । अमर्षी बलवान्क्रुद्धो दिधक्षन्निव पावकः ॥

punaś cāsr̥jad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ । amarṣī balavān kruddho didhakṣann iva pāvakaḥ ॥

तस्य तान्याददे कर्णः सर्वाण्यस्त्राण्यभीतवत् । युध्यतः पाण्डुपुत्रस्य सूतपुत्रोऽस्त्रमायया ॥

tasya tāny ādade karṇaḥ sarvāṇy astrāṇy abhītavat । yudhyataḥ pāṇḍuputrasya sūtaputro ’stramāyayā ॥

तस्येषुधी धनुर्ज्यां च बाणैः संनतपर्वभिः । रश्मीन्योक्त्राणि चाश्वानां कर्णो वैकर्तनोऽच्छिनत् ॥

tasyeṣudhī dhanurjyāṁ ca bāṇaiḥ saṁnataparvabhiḥ । raśmīn yoktrāṇi cāśvānāṁ karṇo vaikartano ’cchinat ॥

अथास्याश्वान्पुनर्हत्वा त्रिभिर्विव्याध सारथिम् । सोऽवप्लुत्य द्रुतं सूतो युयुधानरथं ययौ ॥

athāsyāśvān punar hatvā tribhir vivyādha sārathim । so ’vaplutya drutaṁ sūto yuyudhānarathaṁ yayau ॥

उत्स्मयन्निव भीमस्य क्रुद्धः कालानलप्रभः । ध्वजं चिच्छेद राधेयः पताकाश्च न्यपातयत् ॥

utsmayann iva bhīmasya kruddhaḥ kālānalaprabhaḥ । dhvajaṁ ciccheda rādheyaḥ patākāś ca nyapātayat ॥

स विधन्वा महाराज रथशक्तिं परामृशत् । तामवासृजदाविध्य क्रुद्धः कर्णरथं प्रति ॥

sa vidhanvā mahārāja rathaśaktiṁ parāmr̥śat । tām avāsr̥jad āvidhya kruddhaḥ karṇarathaṁ prati ॥

तामाधिरथिरायस्तः शक्तिं हेमपरिष्कृताम् । आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः ॥

tām ādhirathir āyastaḥ śaktiṁ hemapariṣkr̥tām । āpatantīṁ maholkābhāṁ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ ॥

सापतद्दशधा राजन्निकृत्ता कर्णसायकैः । अस्यतः सूतपुत्रस्य मित्रार्थे चित्रयोधिनः ॥

sāpatad daśadhā rājan nikr̥ttā karṇasāyakaiḥ । asyataḥ sūtaputrasya mitrārthe citrayodhinaḥ ॥

स चर्मादत्त कौन्तेयो जातरूपपरिष्कृतम् । खड्गं चान्यतरप्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयस्य वा । तदस्य सहसा कर्णो व्यधमत्प्रहसन्निव ॥

sa carmādatta kaunteyo jātarūpapariṣkr̥tam । khaḍgaṁ cānyataraprepsur mr̥tyor agre jayasya vā । tad asya sahasā karṇo vyadhamat prahasann iva ॥

स विचर्मा महाराज विरथः क्रोधमूर्छितः । असिं प्रासृजदाविध्य त्वरन्कर्णरथं प्रति ॥

sa vicarmā mahārāja virathaḥ krodhamūrchitaḥ । asiṁ prāsr̥jad āvidhya tvaran karṇarathaṁ prati ॥

स धनुः सूतपुत्रस्य छित्त्वा ज्यां च सुसंशितः । अपतद्भुवि निस्त्रिंशश्च्युतः सर्प इवाम्बरात् ॥

sa dhanuḥ sūtaputrasya chittvā jyāṁ ca susaṁśitaḥ । apatad bhuvi nistriṁśaś cyutaḥ sarpa ivāmbarāt ॥

ततः प्रहस्याधिरथिरन्यदादत्त कार्मुकम् । शत्रुघ्नं समरे क्रुद्धो दृढज्यं वेगवत्तरम् ॥

tataḥ prahasyādhirathir anyad ādatta kārmukam । śatrughnaṁ samare kruddho dr̥ḍhajyaṁ vegavattaram ॥

स भीमसेनः कुपितो बलवान्सत्यविक्रमः । विहायसं प्राक्रमद्वै कर्णस्य व्यथयन्मनः ॥

sa bhīmasenaḥ kupito balavān satyavikramaḥ । vihāyasaṁ prākramad vai karṇasya vyathayan manaḥ ॥

तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे विजयैषिणः । लयमास्थाय राधेयो भीमसेनमवञ्चयत् ॥

tasya tac caritaṁ dr̥ṣṭvā saṁgrāme vijayaiṣiṇaḥ । layam āsthāya rādheyo bhīmasenam avañcayat ॥

तमदृष्ट्वा रथोपस्थे निलीनं व्यथितेन्द्रियम् । ध्वजमस्य समासाद्य तस्थौ स धरणीतले ॥

tam adr̥ṣṭvā rathopasthe nilīnaṁ vyathitendriyam । dhvajam asya samāsādya tasthau sa dharaṇītale ॥

तदस्य कुरवः सर्वे चारणाश्चाभ्यपूजयन् । यदियेष रथात्कर्णं हन्तुं तार्क्ष्य इवोरगम् ॥

tad asya kuravaḥ sarve cāraṇāś cābhyapūjayan । yad iyeṣa rathāt karṇaṁ hantuṁ tārkṣya ivoragam ॥

स छिन्नधन्वा विरथः स्वधर्ममनुपालयन् । स्वरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायैव व्यवस्थितः ॥

sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan । svarathaṁ pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā yuddhāyaiva vyavasthitaḥ ॥

तद्विहत्यास्य राधेयस्तत एनं समभ्ययात् । संरब्धः पाण्डवं संख्ये युद्धाय समुपस्थितम् ॥

tad vihatyāsya rādheyas tata enaṁ samabhyayāt । saṁrabdhaḥ pāṇḍavaṁ saṁkhye yuddhāya samupasthitam ॥

तौ समेतौ महारङ्गे स्पर्धमानौ महाबलौ । जीमूताविव घर्मान्ते गर्जमानौ नभस्तले ॥

tau sametau mahāraṅge spardhamānau mahābalau । jīmūtāv iva gharmānte garjamānau nabhastale ॥

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः । अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव ॥

tayor āsīt saṁprahāraḥ kruddhayor narasiṁhayoḥ । amr̥ṣyamāṇayoḥ saṁkhye devadānavayor iva ॥

क्षीणशस्त्रस्तु कौन्तेयः कर्णेन समभिद्रुतः । दृष्ट्वार्जुनहतान्नागान्पतितान्पर्वतोपमान् । रथमार्गविघातार्थं व्यायुधः प्रविवेश ह ॥

kṣīṇaśastras tu kaunteyaḥ karṇena samabhidrutaḥ । dr̥ṣṭvārjunahatān nāgān patitān parvatopamān । rathamārgavighātārthaṁ vyāyudhaḥ praviveśa ha ॥

हस्तिनां व्रजमासाद्य रथदुर्गं प्रविश्य च । पाण्डवो जीविताकाङ्क्षी राधेयं नाभ्यहारयत् ॥

hastināṁ vrajam āsādya rathadurgaṁ praviśya ca । pāṇḍavo jīvitākāṅkṣī rādheyaṁ nābhyahārayat ॥

व्यवस्थानमथाकाङ्क्षन्धनंजयशरैर्हतम् । उद्यम्य कुञ्जरं पार्थस्तस्थौ परपुरंजयः ॥

vyavasthānam athākāṅkṣan dhanaṁjayaśarair hatam । udyamya kuñjaraṁ pārthas tasthau parapuraṁjayaḥ ॥

तमस्य विशिखैः कर्णो व्यधमत्कुञ्जरं पुनः । हस्त्यङ्गान्यथ कर्णाय प्राहिणोत्पाण्डवो नदन् ॥

tam asya viśikhaiḥ karṇo vyadhamat kuñjaraṁ punaḥ । hastyaṅgāny atha karṇāya prāhiṇot pāṇḍavo nadan ॥

चक्राण्यश्वांस्तथा वाहान्यद्यत्पश्यति भूतले । तत्तदादाय चिक्षेप क्रुद्धः कर्णाय पाण्डवः ॥

cakrāṇy aśvāṁs tathā vāhān yad yat paśyati bhūtale । tat tad ādāya cikṣepa kruddhaḥ karṇāya pāṇḍavaḥ ॥

तदस्य सर्वं चिच्छेद क्षिप्तं क्षिप्तं शितैः शरैः । व्यायुधं नावधीच्चैनं कर्णः कुन्त्या वचः स्मरन् ॥

tad asya sarvaṁ ciccheda kṣiptaṁ kṣiptaṁ śitaiḥ śaraiḥ । vyāyudhaṁ nāvadhīc cainaṁ karṇaḥ kuntyā vacaḥ smaran ॥

धनुषोऽग्रेण तं कर्णस्त्वभिद्रुत्य परामृशत् । उत्स्मयन्निव राधेयो भीमसेनमुवाच ह ॥

dhanuṣo ’greṇa taṁ karṇas tv abhidrutya parāmr̥śat । utsmayann iva rādheyo bhīmasenam uvāca ha ॥

पुनः पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च । अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर ॥

punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca । akr̥tāstraka mā yotsīr bāla saṁgrāmakātara ॥

यत्र भोज्यं बहुविधं भक्ष्यं पेयं च पाण्डव । तत्र त्वं दुर्मते योग्यो न युद्धेषु कथंचन ॥

yatra bhojyaṁ bahuvidhaṁ bhakṣyaṁ peyaṁ ca pāṇḍava । tatra tvaṁ durmate yogyo na yuddheṣu kathaṁ cana ॥

मुनिर्भूत्वाथ वा भीम फलान्यद्धि सुदुर्मते । वनाय व्रज कौन्तेय न त्वं युद्धविशारदः ॥

munir bhūtvātha vā bhīma phalān yad dhi sudurmate । vanāya vraja kaunteya na tvaṁ yuddhaviśāradaḥ ॥

फलमूलाशने युक्तस्त्वं तथातिथिभोजने । न त्वां शस्त्रसमुद्योगे योग्यं मन्ये वृकोदर ॥

phalamūlāśane yuktas tvaṁ tathātithibhojane । na tvāṁ śastrasamudyoge yogyaṁ manye vr̥kodara ॥

पुष्पमूलफलाहारो व्रतेषु नियमेषु च । उचितस्त्वं वने भीम न त्वं युद्धविशारदः ॥

puṣpamūlaphalāhāro vrateṣu niyameṣu ca । ucitas tvaṁ vane bhīma na tvaṁ yuddhaviśāradaḥ ॥

क्व युद्धं क्व मुनित्वं च वनं गच्छ वृकोदर । न त्वं युद्धोचितस्तात वनवासरतिर्भव ॥

kva yuddhaṁ kva munitvaṁ ca vanaṁ gaccha vr̥kodara । na tvaṁ yuddhocitas tāta vanavāsaratir bhava ॥

सूदान्भृत्यजनान्दासांस्त्वं गृहे त्वरयन्भृशम् । योग्यस्ताडयितुं क्रोधाद्भोजनार्थं वृकोदर ॥

sūdān bhr̥tyajanān dāsāṁs tvaṁ gr̥he tvarayan bhr̥śam । yogyas tāḍayituṁ krodhād bhojanārthaṁ vr̥kodara ॥

कौमारे यानि चाप्यासन्नप्रियाणि विशां पते । पूर्ववृत्तानि चाप्येनं रूक्षाण्यश्रावयद्भृशम् ॥

kaumāre yāni cāpy āsann apriyāṇi viśāṁ pate । pūrvavr̥ttāni cāpy enaṁ rūkṣāṇy aśrāvayad bhr̥śam ॥

अथैनं तत्र संलीनमस्पृशद्धनुषा पुनः । प्रहसंश्च पुनर्वाक्यं भीममाह वृषस्तदा ॥

athainaṁ tatra saṁlīnam aspr̥śad dhanuṣā punaḥ । prahasaṁś ca punar vākyaṁ bhīmam āha vr̥ṣas tadā ॥

योद्धव्यमाविशान्यत्र न योद्धव्यं तु मादृशैः । मादृशैर्युध्यमानानामेतच्चान्यच्च विद्यते ॥

yoddhavyam āviśānyatra na yoddhavyaṁ tu mādr̥śaiḥ । mādr̥śair yudhyamānānām etac cānyac ca vidyate ॥

गच्छ वा यत्र तौ कृष्णौ तौ त्वा रक्षिष्यतो रणे । गृहं वा गच्छ कौन्तेय किं ते युद्धेन बालक ॥

gaccha vā yatra tau kr̥ṣṇau tau tvā rakṣiṣyato raṇe । gr̥haṁ vā gaccha kaunteya kiṁ te yuddhena bālaka ॥

एवं तं विरथं कृत्वा कर्णो राजन्व्यकत्थत । प्रमुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मनः ॥

evaṁ taṁ virathaṁ kr̥tvā karṇo rājan vyakatthata । pramukhe vr̥ṣṇisiṁhasya pārthasya ca mahātmanaḥ ॥

ततो राजञ्शिलाधौताञ्शराञ्शाखामृगध्वजः । प्राहिणोत्सूतपुत्राय केशवेन प्रचोदितः ॥

tato rājañ śilādhautāñ śarāñ śākhāmr̥gadhvajaḥ । prāhiṇot sūtaputrāya keśavena pracoditaḥ ॥

ततः पार्थभुजोत्सृष्टाः शराः काञ्चनभूषणाः । गाण्डीवप्रभवाः कर्णं हंसाः क्रौञ्चमिवाविशन् ॥

tataḥ pārthabhujotsr̥ṣṭāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ । gāṇḍīvaprabhavāḥ karṇaṁ haṁsāḥ krauñcam ivāviśan ॥

स भुजंगैरिवायस्तैर्गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । भीमसेनादपासेधत्सूतपुत्रं धनंजयः ॥

sa bhujaṁgair ivāyastair gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ । bhīmasenād apāsedhat sūtaputraṁ dhanaṁjayaḥ ॥

स छिन्नधन्वा भीमेन धनंजयशराहतः । कर्णो भीमादपायासीद्रथेन महता द्रुतम् ॥

sa chinnadhanvā bhīmena dhanaṁjayaśarāhataḥ । karṇo bhīmād apāyāsīd rathena mahatā drutam ॥

भीमोऽपि सात्यकेर्वाहं समारुह्य नरर्षभः । अन्वयाद्भ्रातरं संख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम् ॥

bhīmo ’pi sātyaker vāhaṁ samāruhya nararṣabhaḥ । anvayād bhrātaraṁ saṁkhye pāṇḍavaṁ savyasācinam ॥

ततः कर्णं समुद्दिश्य त्वरमाणो धनंजयः । नाराचं क्रोधताम्राक्षः प्रैषीन्मृत्युमिवान्तकः ॥

tataḥ karṇaṁ samuddiśya tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ । nārācaṁ krodhatāmrākṣaḥ praiṣīn mr̥tyum ivāntakaḥ ॥

स गरुत्मानिवाकाशे प्रार्थयन्भुजगोत्तमम् । नाराचोऽभ्यपतत्कर्णं तूर्णं गाण्डीवचोदितः ॥

sa garutmān ivākāśe prārthayan bhujagottamam । nārāco ’bhyapatat karṇaṁ tūrṇaṁ gāṇḍīvacoditaḥ ॥

तमन्तरिक्षे नाराचं द्रौणिश्चिच्छेद पत्रिणा । धनंजयभयात्कर्णमुज्जिहीर्षुर्महारथः ॥

tam antarikṣe nārācaṁ drauṇiś ciccheda patriṇā । dhanaṁjayabhayāt karṇam ujjihīrṣur mahārathaḥ ॥

ततो द्रौणिं चतुःषष्ट्या विव्याध कुपितोऽर्जुनः । शिलीमुखैर्महाराज मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

tato drauṇiṁ catuḥṣaṣṭyā vivyādha kupito ’rjunaḥ । śilīmukhair mahārāja mā gās tiṣṭheti cābravīt ॥

स तु मत्तगजाकीर्णमनीकं रथसंकुलम् । तूर्णमभ्याविशद्द्रौणिर्धनंजयशरार्दितः ॥

sa tu mattagajākīrṇam anīkaṁ rathasaṁkulam । tūrṇam abhyāviśad drauṇir dhanaṁjayaśarārditaḥ ॥

ततः सुवर्णपृष्ठानां धनुषां कूजतां रणे । शब्दं गाण्डीवघोषेण कौन्तेयोऽभ्यभवद्बली ॥

tataḥ suvarṇapr̥ṣṭhānāṁ dhanuṣāṁ kūjatāṁ raṇe । śabdaṁ gāṇḍīvaghoṣeṇa kaunteyo ’bhyabhavad balī ॥

धनंजयस्तथा यान्तं पृष्ठतो द्रौणिमभ्ययात् । नातिदीर्घमिवाध्वानं शरैः संत्रासयन्बलम् ॥

dhanaṁjayas tathā yāntaṁ pr̥ṣṭhato drauṇim abhyayāt । nātidīrgham ivādhvānaṁ śaraiḥ saṁtrāsayan balam ॥

विदार्य देहान्नाराचैर्नरवारणवाजिनाम् । कङ्कबर्हिणवासोभिर्बलं व्यधमदर्जुनः ॥

vidārya dehān nārācair naravāraṇavājinām । kaṅkabarhiṇavāsobhir balaṁ vyadhamad arjunaḥ ॥

तद्बलं भरतश्रेष्ठ सवाजिद्विपमानवम् । पाकशासनिरायस्तः पार्थः संनिजघान ह ॥

tad balaṁ bharataśreṣṭha savājidvipamānavam । pākaśāsanir āyastaḥ pārthaḥ saṁnijaghāna ha ॥