Adhyāya 103

संजय उवाच । युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते । संध्या समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम् ॥

saṁjaya uvāca । yudhyatām eva teṣāṁ tu bhāskare ’stam upāgate । saṁdhyā samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत । वध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā saṁdhyāṁ saṁdr̥śya bhārata । vadhyamānaṁ balaṁ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā ॥

मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम् । भीष्मं च युधि संरब्धमनुयान्तं महारथान् ॥

muktaśastraṁ parāvr̥ttaṁ palāyanaparāyaṇam । bhīṣmaṁ ca yudhi saṁrabdham anuyāntaṁ mahārathān ॥

सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान् । चिन्तयित्वा चिरं ध्यात्वा अवहारमरोचयत् ॥

somakāṁś ca jitān dr̥ṣṭvā nirutsāhān mahārathān । cintayitvā ciraṁ dhyātvā avahāram arocayat ॥

ततोऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः । तथैव तव सैन्यानामवहारो ह्यभूत्तदा ॥

tato ’vahāraṁ sainyānāṁ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ । tathaiva tava sainyānām avahāro hy abhūt tadā ॥

ततोऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः । न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः ॥

tato ’vahāraṁ sainyānāṁ kr̥tvā tatra mahārathāḥ । nyaviśanta kuruśreṣṭha saṁgrāme kṣatavikṣatāḥ ॥

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः । नालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः ॥

bhīṣmasya samare karma cintayānās tu pāṇḍavāḥ । nālabhanta tadā śāntiṁ bhr̥śaṁ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ ॥

भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयैः । पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत ॥

bhīṣmo ’pi samare jitvā pāṇḍavān saha sr̥ñjayaiḥ । pūjyamānas tava sutair vandyamānaś ca bhārata ॥

न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः । ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी ॥

nyaviśat kurubhiḥ sārdhaṁ hr̥ṣṭarūpaiḥ samantataḥ । tato rātriḥ samabhavat sarvabhūtapramohinī ॥

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह । सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ॥

tasmin rātrimukhe ghore pāṇḍavā vr̥ṣṇibhiḥ saha । sr̥ñjayāś ca durādharṣā mantrāya samupāviśan ॥

आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः । मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः ॥

ātmaniḥśreyasaṁ sarve prāptakālaṁ mahābalāḥ । mantrayām āsur avyagrā mantraniścayakovidāḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप । वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṁ nr̥pa । vāsudevaṁ samudvīkṣya vākyam etad uvāca ha ॥

पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम ॥

paśya kr̥ṣṇa mahātmānaṁ bhīṣmaṁ bhīmaparākramam । gajaṁ nalavanānīva vimr̥dnantaṁ balaṁ mama ॥

न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम् ॥

na caivainaṁ mahātmānam utsahāmo nirīkṣitum । lelihyamānaṁ sainyeṣu pravr̥ddham iva pāvakam ॥

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः । तथा भीष्मो रणे कृष्ण तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान् ॥

yathā ghoro mahānāgas takṣako vai viṣolbaṇaḥ । tathā bhīṣmo raṇe kr̥ṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān ॥

गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश्च शिताञ्शरान् । शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट् ॥

gr̥hītacāpaḥ samare vimuñcaṁś ca śitāñ śarān । śakyo jetuṁ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca devarāṭ ॥

वरुणः पाशभृद्वापि सगदो वा धनेश्वरः । न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे ॥

varuṇaḥ pāśabhr̥d vāpi sagado vā dhaneśvaraḥ । na tu bhīṣmaḥ susaṁkruddhaḥ śakyo jetuṁ mahāhave ॥

सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे । आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे ॥

so ’ham evaṁ gate kr̥ṣṇa nimagnaḥ śokasāgare । ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya saṁyuge ॥

वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो मे तत्र वै गतम् । न युद्धं रोचये कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा ॥

vanaṁ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam । na yuddhaṁ rocaye kr̥ṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā ॥

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन् । एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान् ॥

yathā prajvalitaṁ vahniṁ pataṁgaḥ samabhidravan । ekato mr̥tyum abhyeti tathāhaṁ bhīṣmam īyivān ॥

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातरश्चैव मे शूराः सायकैर्भृशपीडिताः ॥

kṣayaṁ nīto ’smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī । bhrātaraś caiva me śūrāḥ sāyakair bhr̥śapīḍitāḥ ॥

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यात्प्रभ्रंशनं गताः । परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन ॥

matkr̥te bhrātr̥sauhārdād rājyāt prabhraṁśanaṁ gatāḥ । parikliṣṭā tathā kr̥ṣṇā matkr̥te madhusūdana ॥

जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् । जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम् ॥

jīvitaṁ bahu manye ’haṁ jīvitaṁ hy adya durlabham । jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmam uttamam ॥

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशव । स्वधर्मस्याविरोधेन तदुदाहर केशव ॥

yadi te ’ham anugrāhyo bhrātr̥bhiḥ saha keśava । svadharmasyāvirodhena tad udāhara keśava ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम् । प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम् ॥

etac chrutvā vacas tasya kāruṇyād bahuvistaram । pratyuvāca tataḥ kr̥ṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram ॥

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर । यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः ॥

dharmaputra viṣādaṁ tvaṁ mā kr̥thāḥ satyasaṁgara । yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ ॥

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ । माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरौ ॥

arjuno bhīmasenaś ca vāyvagnisamatejasau । mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānām iveśvarau ॥

मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव । त्वत्प्रयुक्तो ह्यहं राजन्किं न कुर्यां महाहवे ॥

māṁ vā niyuṅkṣva sauhārdād yotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava । tvatprayukto hy ahaṁ rājan kiṁ na kuryāṁ mahāhave ॥

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः ॥

haniṣyāmi raṇe bhīṣmam āhūya puruṣarṣabham । paśyatāṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ yadi necchati phalgunaḥ ॥

यदि भीष्मे हते राजञ्जयं पश्यसि पाण्डव । हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम् ॥

yadi bhīṣme hate rājañ jayaṁ paśyasi pāṇḍava । hantāsmy ekarathenādya kuruvr̥ddhaṁ pitāmaham ॥

पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे । विमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात् ॥

paśya me vikramaṁ rājan mahendrasyeva saṁyuge । vimuñcantaṁ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṁ rathāt ॥

यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः । मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते ॥

yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṁ macchatruḥ sa na saṁśayaḥ । madarthā bhavadarthā ye ye madīyās tavaiva te ॥

तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च । मांसान्युत्कृत्य वै दद्यामर्जुनार्थे महीपते ॥

tava bhrātā mama sakhā saṁbandhī śiṣya eva ca । māṁsāny utkr̥tya vai dadyām arjunārthe mahīpate ॥

एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत् । एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम् । स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावद्द्वीपो भवाम्यहम् ॥

eṣa cāpi naravyāghro matkr̥te jīvitaṁ tyajet । eṣa naḥ samayas tāta tārayema parasparam । sa māṁ niyuṅkṣva rājendra yāvad dvīpo bhavāmy aham ॥

प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः । घातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ ॥

pratijñātam upaplavye yat tat pārthena pūrvataḥ । ghātayiṣyāmi gāṅgeyam ity ulūkasya saṁnidhau ॥

परिरक्ष्यं च मम तद्वचः पार्थस्य धीमतः । अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः ॥

parirakṣyaṁ ca mama tad vacaḥ pārthasya dhīmataḥ । anujñātaṁ tu pārthena mayā kāryaṁ na saṁśayaḥ ॥

अथ वा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे । निहनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् ॥

atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe । nihaniṣyati saṁgrāme bhīṣmaṁ parapuraṁjayam ॥

अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः । त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः । निहन्यादर्जुनः संख्ये किमु भीष्मं नराधिप ॥

aśakyam api kuryād dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ । tridaśān vā samudyuktān sahitān daityadānavaiḥ । nihanyād arjunaḥ saṁkhye kim u bhīṣmaṁ narādhipa ॥

विपरीतो महावीर्यो गतसत्त्वोऽल्पजीवितः । भीष्मः शांतनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते ॥

viparīto mahāvīryo gatasattvo ’lpajīvitaḥ । bhīṣmaḥ śāṁtanavo nūnaṁ kartavyaṁ nāvabudhyate ॥

युधिष्ठिर उवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगनिवारणे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava । sarve hy ete na paryāptās tava veganivāraṇe ॥

नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेव यथेप्सितम् । यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्नाथो महाबलः ॥

niyataṁ samavāpsyāmi sarvam eva yathepsitam । yasya me puruṣavyāghra bhavān nātho mahābalaḥ ॥

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर । त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महाहवे ॥

sendrān api raṇe devāñ jayeyaṁ jayatāṁ vara । tvayā nāthena govinda kim u bhīṣmaṁ mahāhave ॥

न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वार्थगौरवात् । अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव ॥

na tu tvām anr̥taṁ kartum utsahe svārthagauravāt । ayudhyamānaḥ sāhāyyaṁ yathoktaṁ kuru mādhava ॥

समयस्तु कृतः कश्चिद्भीष्मेण मम माधव । मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन । दुर्योधनार्थे योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो ॥

samayas tu kr̥taḥ kaś cid bhīṣmeṇa mama mādhava । mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṁ cana । duryodhanārthe yotsyāmi satyam etad iti prabho ॥

स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव । तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः । भवता सहिताः सर्वे पृच्छामो मधुसूदन ॥

sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava । tasmād devavrataṁ bhūyo vadhopāyārtham ātmanaḥ । bhavatā sahitāḥ sarve pr̥cchāmo madhusūdana ॥

तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् । रुचिते तव वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम् ॥

tad vayaṁ sahitā gatvā bhīṣmam āśu narottamam । rucite tava vārṣṇeya mantraṁ pr̥cchāma kauravam ॥

स वक्ष्यति हितं वाक्यं तथ्यं चैव जनार्दन । यथा स वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे ॥

sa vakṣyati hitaṁ vākyaṁ tathyaṁ caiva janārdana । yathā sa vakṣyate kr̥ṣṇa tathā kartāsmi saṁyuge ॥

स नो जयस्य दाता च मन्त्रस्य च धृतव्रतः । बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम् ॥

sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhr̥tavrataḥ । bālāḥ pitrā vihīnāś ca tena saṁvardhitā vayam ॥

तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव । पितुः पितरमिष्टं वै धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥

taṁ cet pitāmahaṁ vr̥ddhaṁ hantum icchāmi mādhava । pituḥ pitaram iṣṭaṁ vai dhig astu kṣatrajīvikām ॥

संजय उवाच । ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् । रोचते मे महाबाहो सततं तव भाषितम् ॥

saṁjaya uvāca । tato ’bravīn mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam । rocate me mahābāho satataṁ tava bhāṣitam ॥

देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् । गम्यतां स वधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतः । वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः ॥

devavrataḥ kr̥tī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet । gamyatāṁ sa vadhopāyaṁ praṣṭuṁ sāgaragāsutaḥ । vaktum arhati satyaṁ sa tvayā pr̥ṣṭo viśeṣataḥ ॥

ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम् । प्रणम्य शिरसा चैनं मन्त्रं पृच्छाम माधव । स नो दास्यति यं मन्त्रं तेन योत्स्यामहे परान् ॥

te vayaṁ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṁ kurupitāmaham । praṇamya śirasā cainaṁ mantraṁ pr̥cchāma mādhava । sa no dāsyati yaṁ mantraṁ tena yotsyāmahe parān ॥

एवं संमन्त्र्य वै वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान् । विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति ॥

evaṁ saṁmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja । jagmus te sahitāḥ sarve vāsudevaś ca vīryavān । vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṁ prati ॥

प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रतिपेदिरे । पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभ । प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमन्वयुः ॥

praviśya ca tadā bhīṣmaṁ śirobhiḥ pratipedire । pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha । praṇamya śirasā cainaṁ bhīṣmaṁ śaraṇam anvayuḥ ॥

तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः । स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय । स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा ॥

tān uvāca mahābāhur bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ । svāgataṁ tava vārṣṇeya svāgataṁ te dhanaṁjaya । svāgataṁ dharmaputrāya bhīmāya yamayos tathā ॥

किं कार्यं वः करोम्यद्य युष्मत्प्रीतिविवर्धनम् । सर्वात्मना च कर्तास्मि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥

kiṁ kāryaṁ vaḥ karomy adya yuṣmatprītivivardhanam । sarvātmanā ca kartāsmi yady api syāt suduṣkaram ॥

तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनः पुनः । उवाच वाक्यं दीनात्मा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

tathā bruvāṇaṁ gāṅgeyaṁ prītiyuktaṁ punaḥ punaḥ । uvāca vākyaṁ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

कथं जयेम धर्मज्ञ कथं राज्यं लभेमहि । प्रजानां संक्षयो न स्यात्कथं तन्मे वदाभिभो ॥

kathaṁ jayema dharmajña kathaṁ rājyaṁ labhemahi । prajānāṁ saṁkṣayo na syāt kathaṁ tan me vadābhibho ॥

भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः । भवन्तं समरे राजन्विषहेम कथं वयम् ॥

bhavān hi no vadhopāyaṁ bravītu svayam ātmanaḥ । bhavantaṁ samare rājan viṣahema kathaṁ vayam ॥

न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह । मण्डलेनैव धनुषा सदा दृश्योऽसि संयुगे ॥

na hi te sūkṣmam apy asti randhraṁ kurupitāmaha । maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dr̥śyo ’si saṁyuge ॥

नाददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च । पश्यामस्त्वा महाबाहो रथे सूर्यमिव स्थितम् ॥

nādadānaṁ saṁdadhānaṁ vikarṣantaṁ dhanur na ca । paśyāmas tvā mahābāho rathe sūryam iva sthitam ॥

नराश्वरथनागानां हन्तारं परवीरहन् । क इवोत्सहते हन्तुं त्वां पुमान्भरतर्षभ ॥

narāśvarathanāgānāṁ hantāraṁ paravīrahan । ka ivotsahate hantuṁ tvāṁ pumān bharatarṣabha ॥

वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषोत्तम । क्षयं नीता हि पृतना भवता महती मम ॥

varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottama । kṣayaṁ nītā hi pr̥tanā bhavatā mahatī mama ॥

यथा युधि जयेयं त्वां यथा राज्यं भवेन्मम । भवेत्सैन्यस्य वा शान्तिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yathā yudhi jayeyaṁ tvāṁ yathā rājyaṁ bhaven mama । bhavet sainyasya vā śāntis tan me brūhi pitāmaha ॥

ततोऽब्रवीच्छांतनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वज । न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे । युष्मासु दृश्यते वृद्धिः सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥

tato ’bravīc chāṁtanavaḥ pāṇḍavān pāṇḍupūrvaja । na kathaṁ cana kaunteya mayi jīvati saṁyuge । yuṣmāsu dr̥śyate vr̥ddhiḥ satyam etad bravīmi vaḥ ॥

निर्जिते मयि युद्धे तु ध्रुवं जेष्यथ कौरवान् । क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम् । अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम् ॥

nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṁ jeṣyatha kauravān । kṣipraṁ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam । anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṁ yathāsukham ॥

एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम् । हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम् ॥

evaṁ hi sukr̥taṁ manye bhavatāṁ vidito hy aham । hate mayi hataṁ sarvaṁ tasmād evaṁ vidhīyatām ॥

युधिष्ठिर उवाच । ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि । भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डपाणिमिवान्तकम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brūhi tasmād upāyaṁ no yathā yuddhe jayemahi । bhavantaṁ samare kruddhaṁ daṇḍapāṇim ivāntakam ॥

शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथा । न भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥

śakyo vajradharo jetuṁ varuṇo ’tha yamas tathā । na bhavān samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ ॥

भीष्म उवाच । सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव । नाहं शक्यो रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥

bhīṣma uvāca । satyam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava । nāhaṁ śakyo raṇe jetuṁ sendrair api surāsuraiḥ ॥

आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः । न्यस्तशस्त्रं तु मां राजन्हन्युर्युधि महारथाः ॥

āttaśastro raṇe yatto gr̥hītavarakārmukaḥ । nyastaśastraṁ tu māṁ rājan hanyur yudhi mahārathāḥ ॥

निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे । द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि ॥

nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje । dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini ॥

स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रके । अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रोचते मम ॥

striyāṁ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake । aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṁ rocate mama ॥

इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम् । अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथंचन ॥

imaṁ ca śr̥ṇu me pārtha saṁkalpaṁ pūrvacintitam । amaṅgalyadhvajaṁ dr̥ṣṭvā na yudhyeyaṁ kathaṁ cana ॥

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः । शिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश्च समितिंजयः ॥

ya eṣa draupado rājaṁs tava sainye mahārathaḥ । śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraś ca samitiṁjayaḥ ॥

यथाभवच्च स्त्री पूर्वं पश्चात्पुंस्त्वमुपागतः । जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम् ॥

yathābhavac ca strī pūrvaṁ paścāt puṁstvam upāgataḥ । jānanti ca bhavanto ’pi sarvam etad yathātatham ॥

अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । मामेव विशिखैस्तूर्णमभिद्रवतु दंशितः ॥

arjunaḥ samare śūraḥ puraskr̥tya śikhaṇḍinam । mām eva viśikhais tūrṇam abhidravatu daṁśitaḥ ॥

अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतः । न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषुं कथंचन ॥

amaṅgalyadhvaje tasmin strīpūrve ca viśeṣataḥ । na prahartum abhīpsāmi gr̥hīteṣuṁ kathaṁ cana ॥

तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनंजयः । शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ ॥

tad antaraṁ samāsādya pāṇḍavo māṁ dhanaṁjayaḥ । śarair ghātayatu kṣipraṁ samantād bharatarṣabha ॥

न तं पश्यामि लोकेषु यो मां हन्यात्समुद्यतम् । ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनंजयात् ॥

na taṁ paśyāmi lokeṣu yo māṁ hanyāt samudyatam । r̥te kr̥ṣṇān mahābhāgāt pāṇḍavād vā dhanaṁjayāt ॥

एष तस्मात्पुरोधाय कंचिदन्यं ममाग्रतः । मां पातयतु बीभत्सुरेवं ते विजयो भवेत् ॥

eṣa tasmāt purodhāya kaṁ cid anyaṁ mamāgrataḥ । māṁ pātayatu bībhatsur evaṁ te vijayo bhavet ॥

एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं वचनं मम । ततो जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान् ॥

etat kuruṣva kaunteya yathoktaṁ vacanaṁ mama । tato jeṣyasi saṁgrāme dhārtarāṣṭrān samāgatān ॥

संजय उवाच । तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति । अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥

saṁjaya uvāca । te ’nujñātās tataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṁ prati । abhivādya mahātmānaṁ bhīṣmaṁ kurupitāmaham ॥

तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते । अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत् ॥

tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite । arjuno duḥkhasaṁtaptaḥ savrīḍam idam abravīt ॥

गुरुणा कुलवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता । पितामहेन संग्रामे कथं योत्स्यामि माधव ॥

guruṇā kulavr̥ddhena kr̥taprajñena dhīmatā । pitāmahena saṁgrāme kathaṁ yotsyāmi mādhava ॥

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः । पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः ॥

krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ । pāṁsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkr̥taḥ ॥

यस्याहमधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रज । तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः ॥

yasyāham adhiruhyāṅkaṁ bālaḥ kila gadāgraja । tātety avocaṁ pitaraṁ pituḥ pāṇḍor mahātmanaḥ ॥

नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत । इति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया ॥

nāhaṁ tātas tava pitus tāto ’smi tava bhārata । iti mām abravīd bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṁ mayā ॥

कामं वध्यतु मे सैन्यं नाहं योत्स्ये महात्मना । जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे ॥

kāmaṁ vadhyatu me sainyaṁ nāhaṁ yotsye mahātmanā । jayo vāstu vadho vā me kathaṁ vā kr̥ṣṇa manyase ॥

श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे । क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि ॥

śrīkr̥ṣṇa uvāca । pratijñāya vadhaṁ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṁyuge । kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṁ nainaṁ haniṣyasi ॥

पातयैनं रथात्पार्थ वज्राहतमिव द्रुमम् । नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति ॥

pātayainaṁ rathāt pārtha vajrāhatam iva drumam । nāhatvā yudhi gāṅgeyaṁ vijayas te bhaviṣyati ॥

दिष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य ते । हन्ता भीष्मस्य पूर्वेन्द्र इति तन्न तदन्यथा ॥

diṣṭam etat purā devair bhaviṣyaty avaśasya te । hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tan na tad anyathā ॥

न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम् । त्वदन्यः शक्नुयाद्धन्तुमपि वज्रधरः स्वयम् ॥

na hi bhīṣmaṁ durādharṣaṁ vyāttānanam ivāntakam । tvad anyaḥ śaknuyād dhantum api vajradharaḥ svayam ॥

जहि भीष्मं महाबाहो शृणु चेदं वचो मम । यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः ॥

jahi bhīṣmaṁ mahābāho śr̥ṇu cedaṁ vaco mama । yathovāca purā śakraṁ mahābuddhir br̥haspatiḥ ॥

ज्यायांसमपि चेच्छक्र गुणैरपि समन्वितम् । आततायिनमामन्त्र्य हन्याद्घातकमागतम् ॥

jyāyāṁsam api cec chakra guṇair api samanvitam । ātatāyinam āmantrya hanyād ghātakam āgatam ॥

शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनंजय । योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः ॥

śāśvato ’yaṁ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṁ dhanaṁjaya । yoddhavyaṁ rakṣitavyaṁ ca yaṣṭavyaṁ cānasūyubhiḥ ॥

अर्जुन उवाच । शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् । दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते ॥

arjuna uvāca । śikhaṇḍī nidhanaṁ kr̥ṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam । dr̥ṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṁ vinivartate ॥

ते वयं प्रमुखे तस्य स्थापयित्वा शिखण्डिनम् । गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः ॥

te vayaṁ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinam । gāṅgeyaṁ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ ॥

अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैः । शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठो भीष्ममेवाभियास्यतु ॥

aham anyān maheṣvāsān vārayiṣyāmi sāyakaiḥ । śikhaṇḍy api yudhāṁ śreṣṭho bhīṣmam evābhiyāsyatu ॥

श्रुतं ते कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । कन्या ह्येषा पुरा जाता पुरुषः समपद्यत ॥

śrutaṁ te kurumukhyasya nāhaṁ hanyāṁ śikhaṇḍinam । kanyā hy eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata ॥

संजय उवाच । इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः । शयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः ॥

saṁjaya uvāca । ity evaṁ niścayaṁ kr̥tvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ । śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ ॥