Adhyāya 84

देवा ऊचुः । असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो । सुरानृषींश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम् ॥

devā ūcuḥ । asuras tārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho । surān r̥ṣīṁś ca kliśnāti vadhas tasya vidhīyatām ॥

तस्माद्भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह । परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिरस्ति नः ॥

tasmād bhayaṁ samutpannam asmākaṁ vai pitāmaha । paritrāyasva no deva na hy anyā gatir asti naḥ ॥

ब्रह्मोवाच । समोऽहं सर्वभूतानामधर्मं नेह रोचये । हन्यतां तारकः क्षिप्रं सुरर्षिगणबाधकः ॥

brahmovāca । samo ’haṁ sarvabhūtānām adharmaṁ neha rocaye । hanyatāṁ tārakaḥ kṣipraṁ surarṣigaṇabādhakaḥ ॥

वेदा धर्माश्च नोत्सादं गच्छेयुः सुरसत्तमाः । विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः ॥

vedā dharmāś ca notsādaṁ gaccheyuḥ surasattamāḥ । vihitaṁ pūrvam evātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ ॥

देवा ऊचुः । वरदानाद्भगवतो दैतेयो बलगर्वितः । देवैर्न शक्यते हन्तुं स कथं प्रशमं व्रजेत् ॥

devā ūcuḥ । varadānād bhagavato daiteyo balagarvitaḥ । devair na śakyate hantuṁ sa kathaṁ praśamaṁ vrajet ॥

स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम् । वध्यः स्यामिति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह ॥

sa hi naiva sma devānāṁ nāsurāṇāṁ na rakṣasām । vadhyaḥ syām iti jagrāha varaṁ tvattaḥ pitāmaha ॥

देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुरा कृते । न भविष्यति वोऽपत्यमिति सर्वजगत्पते ॥

devāś ca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kr̥te । na bhaviṣyati vo ’patyam iti sarvajagatpate ॥

ब्रह्मोवाच । हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः । स उत्पादयितापत्यं वधार्थं त्रिदशद्विषाम् ॥

brahmovāca । hutāśano na tatrāsīc chāpakāle surottamāḥ । sa utpādayitāpatyaṁ vadhārthaṁ tridaśadviṣām ॥

तद्वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान् । मानुषानथ गन्धर्वान्नागानथ च पक्षिणः ॥

tad vai sarvān atikramya devadānavarākṣasān । mānuṣān atha gandharvān nāgān atha ca pakṣiṇaḥ ॥

अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्या तं घातयिष्यति । यतो वो भयमुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः ॥

astreṇāmoghapātena śaktyā taṁ ghātayiṣyati । yato vo bhayam utpannaṁ ye cānye suraśatravaḥ ॥

सनातनो हि संकल्पः काम इत्यभिधीयते । रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नमग्नौ निपतितं च तत् ॥

sanātano hi saṁkalpaḥ kāma ity abhidhīyate । rudrasya tejaḥ praskannam agnau nipatitaṁ ca tat ॥

तत्तेजोऽग्निर्महद्भूतं द्वितीयमिव पावकम् । वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति ॥

tat tejo ’gnir mahad bhūtaṁ dvitīyam iva pāvakam । vadhārthaṁ devaśatrūṇāṁ gaṅgāyāṁ janayiṣyati ॥

स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक्तदा । तस्माद्वो भयहृद्देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः ॥

sa tu nāvāpa taṁ śāpaṁ naṣṭaḥ sa hutabhuk tadā । tasmād vo bhayahr̥d devāḥ samutpatsyati pāvakiḥ ॥

अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम् । तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयानघाः ॥

anviṣyatāṁ vai jvalanas tathā cādya niyujyatām । tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayānaghāḥ ॥

न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै । बलान्यतिबलं प्राप्य नबलानि भवन्ति वै ॥

na hi tejasvināṁ śāpās tejaḥsu prabhavanti vai । balāny atibalaṁ prāpya nabalāni bhavanti vai ॥

हन्यादवध्यान्वरदानपि चैव तपस्विनः । संकल्पाभिरुचिः कामः सनातनतमोऽनलः ॥

hanyād avadhyān varadān api caiva tapasvinaḥ । saṁkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātanatamo ’nalaḥ ॥

जगत्पतिरनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः । हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः ॥

jagatpatir anirdeśyaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ । hr̥cchayaḥ sarvabhūtānāṁ jyeṣṭho rudrād api prabhuḥ ॥

अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर्हुताशनः । स वो मनोगतं कामं देवः संपादयिष्यति ॥

anviṣyatāṁ sa tu kṣipraṁ tejorāśir hutāśanaḥ । sa vo manogataṁ kāmaṁ devaḥ saṁpādayiṣyati ॥

एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः । जग्मुः संसिद्धसंकल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम् ॥

etad vākyam upaśrutya tato devā mahātmanaḥ । jagmuḥ saṁsiddhasaṁkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum ॥

ततस्त्रैलोक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह । काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः ॥

tatas trailokyam r̥ṣayo vyacinvanta suraiḥ saha । kāṅkṣanto darśanaṁ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ ॥

परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः । लोकानन्वचरन्सिद्धाः सर्व एव भृगूद्वह । नष्टमात्मनि संलीनं नाधिजग्मुर्हुताशनम् ॥

pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ । lokān anvacaran siddhāḥ sarva eva bhr̥gūdvaha । naṣṭam ātmani saṁlīnaṁ nādhijagmur hutāśanam ॥

ततः संजातसंत्रासानग्नेर्दर्शनलालसान् । जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाग्नेः प्रदीपितः । उवाच देवान्मण्डूको रसातलतलोत्थितः ॥

tataḥ saṁjātasaṁtrāsān agner darśanalālasān । jalecaraḥ klāntamanās tejasāgneḥ pradīpitaḥ । uvāca devān maṇḍūko rasātalatalotthitaḥ ॥

रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो । संतापादिह संप्राप्तः पावकप्रभवादहम् ॥

rasātalatale devā vasaty agnir iti prabho । saṁtāpād iha saṁprāptaḥ pāvakaprabhavād aham ॥

स संसुप्तो जले देवा भगवान्हव्यवाहनः । अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन संतापिता वयम् ॥

sa saṁsupto jale devā bhagavān havyavāhanaḥ । apaḥ saṁsr̥jya tejobhis tena saṁtāpitā vayam ॥

तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसोः । तत्रैनमभिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना ॥

tasya darśanam iṣṭaṁ vo yadi devā vibhāvasoḥ । tatrainam abhigacchadhvaṁ kāryaṁ vo yadi vahninā ॥

गम्यतां साधयिष्यामो वयं ह्यग्निभयात्सुराः । एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत् ॥

gamyatāṁ sādhayiṣyāmo vayaṁ hy agnibhayāt surāḥ । etāvad uktvā maṇḍūkas tvarito jalam āviśat ॥

हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्याथ पैशुनम् । शशाप स तमासाद्य न रसान्वेत्स्यसीति वै ॥

hutāśanas tu bubudhe maṇḍūkasyātha paiśunam । śaśāpa sa tam āsādya na rasān vetsyasīti vai ॥

तं स संयुज्य शापेन मण्डूकं पावको ययौ । अन्यत्र वासाय विभुर्न च देवानदर्शयत् ॥

taṁ sa saṁyujya śāpena maṇḍūkaṁ pāvako yayau । anyatra vāsāya vibhur na ca devān adarśayat ॥

देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्डूकानां भृगूद्वह । यत्तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः ॥

devās tv anugrahaṁ cakrur maṇḍūkānāṁ bhr̥gūdvaha । yat tac chr̥ṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ ॥

देवा ऊचुः । अग्निशापादजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः । सरस्वतीं बहुविधां यूयमुच्चारयिष्यथ ॥

devā ūcuḥ । agniśāpād ajihvāpi rasajñānabahiṣkr̥tāḥ । sarasvatīṁ bahuvidhāṁ yūyam uccārayiṣyatha ॥

बिलवासगतांश्चैव निरादानानचेतसः । गतासूनपि वः शुष्कान्भूमिः संधारयिष्यति । तमोगतायामपि च निशायां विचरिष्यथ ॥

bilavāsagatāṁś caiva nirādānān acetasaḥ । gatāsūn api vaḥ śuṣkān bhūmiḥ saṁdhārayiṣyati । tamogatāyām api ca niśāyāṁ vicariṣyatha ॥

इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनरेव महीमिमाम् । परीयुर्ज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन्हुताशनम् ॥

ity uktvā tāṁs tato devāḥ punar eva mahīm imām । parīyur jvalanasyārthe na cāvindan hutāśanam ॥

अथ तान्द्विरदः कश्चित्सुरेन्द्रद्विरदोपमः । अश्वत्थस्थोऽग्निरित्येवं प्राह देवान्भृगूद्वह ॥

atha tān dviradaḥ kaś cit surendradviradopamaḥ । aśvatthastho ’gnir ity evaṁ prāha devān bhr̥gūdvaha ॥

शशाप ज्वलनः सर्वान्द्विरदान्क्रोधमूर्छितः । प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह ॥

śaśāpa jvalanaḥ sarvān dviradān krodhamūrchitaḥ । pratīpā bhavatāṁ jihvā bhavitrīti bhr̥gūdvaha ॥

इत्युक्त्वा निःसृतोऽश्वत्थादग्निर्वारणसूचितः । प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुप्सया ॥

ity uktvā niḥsr̥to ’śvatthād agnir vāraṇasūcitaḥ । praviveśa śamīgarbham atha vahniḥ suṣupsayā ॥

अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो । देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीताः सत्यपराक्रमाः ॥

anugrahaṁ tu nāgānāṁ yaṁ cakruḥ śr̥ṇu taṁ prabho । devā bhr̥gukulaśreṣṭha prītāḥ satyaparākramāḥ ॥

देवा ऊचुः । प्रतीपया जिह्वयापि सर्वाहारान्करिष्यथ । वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यञ्जिताक्षरम् । इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुसस्रुर्दिवौकसः ॥

devā ūcuḥ । pratīpayā jihvayāpi sarvāhārān kariṣyatha । vācaṁ coccārayiṣyadhvam uccair avyañjitākṣaram । ity uktvā punar evāgnim anusasrur divaukasaḥ ॥

अश्वत्थान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भगतस्तदा । शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन् ॥

aśvatthān niḥsr̥taś cāgniḥ śamīgarbhagatas tadā । śukena khyāpito vipra taṁ devāḥ samupādravan ॥

शशाप शुकमग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि । जिह्वां चावर्तयामास तस्यापि हुतभुक्तदा ॥

śaśāpa śukam agnis tu vāgvihīno bhaviṣyasi । jihvāṁ cāvartayām āsa tasyāpi hutabhuk tadā ॥

दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकमूचुर्दयान्विताः । भविता न त्वमत्यन्तं शकुने नष्टवागिति ॥

dr̥ṣṭvā tu jvalanaṁ devāḥ śukam ūcur dayānvitāḥ । bhavitā na tvam atyantaṁ śakune naṣṭavāg iti ॥

आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति । बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम् ॥

āvr̥ttajihvasya sato vākyaṁ kāntaṁ bhaviṣyati । bālasyeva pravr̥ddhasya kalam avyaktam adbhutam ॥

इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निमालक्ष्य देवताः । तदेवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि ॥

ity uktvā taṁ śamīgarbhe vahnim ālakṣya devatāḥ । tad evāyatanaṁ cakruḥ puṇyaṁ sarvakriyāsv api ॥

ततःप्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते । उत्पादने तथोपायमनुजग्मुश्च मानवाः ॥

tataḥprabhr̥ti cāpy agniḥ śamīgarbheṣu dr̥śyate । utpādane tathopāyam anujagmuś ca mānavāḥ ॥

आपो रसातले यास्तु संसृष्टाश्चित्रभानुना । ताः पर्वतप्रस्रवणैरूष्मां मुञ्चन्ति भार्गव । पावकेनाधिशयता संतप्तास्तस्य तेजसा ॥

āpo rasātale yās tu saṁsr̥ṣṭāś citrabhānunā । tāḥ parvataprasravaṇair ūṣmāṁ muñcanti bhārgava । pāvakenādhiśayatā saṁtaptās tasya tejasā ॥

ततोऽग्निर्देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा । किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावकः ॥

tato ’gnir devatā dr̥ṣṭvā babhūva vyathitas tadā । kim āgamanam ity evaṁ tān apr̥cchata pāvakaḥ ॥

तमूचुर्विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः । त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद्भवान्कर्तुमर्हति । कृते च तस्मिन्भविता तवापि सुमहान्गुणः ॥

tam ūcur vibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ । tvāṁ niyokṣyāmahe kārye tad bhavān kartum arhati । kr̥te ca tasmin bhavitā tavāpi sumahān guṇaḥ ॥

अग्निरुवाच । ब्रूत यद्भवतां कार्यं सर्वं कर्तास्मि तत्सुराः । भवतां हि नियोज्योऽहं मा वोऽत्रास्तु विचारणा ॥

agnir uvāca । brūta yad bhavatāṁ kāryaṁ sarvaṁ kartāsmi tat surāḥ । bhavatāṁ hi niyojyo ’haṁ mā vo ’trāstu vicāraṇā ॥

देवा ऊचुः । असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः । अस्मान्प्रबाधते वीर्याद्वधस्तस्य विधीयताम् ॥

devā ūcuḥ । asuras tārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ । asmān prabādhate vīryād vadhas tasya vidhīyatām ॥

इमान्देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा । ऋषींश्चापि महाभागान्परित्रायस्व पावक ॥

imān devagaṇāṁs tāta prajāpatigaṇāṁs tathā । r̥ṣīṁś cāpi mahābhāgān paritrāyasva pāvaka ॥

अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनय प्रभो । यद्भयं नोऽसुरात्तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन ॥

apatyaṁ tejasā yuktaṁ pravīraṁ janaya prabho । yad bhayaṁ no ’surāt tasmān nāśayed dhavyavāhana ॥

शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम् । अन्यत्र भवतो वीर्यं तस्मात्त्रायस्व नस्ततः ॥

śaptānāṁ no mahādevyā nānyad asti parāyaṇam । anyatra bhavato vīryaṁ tasmāt trāyasva nas tataḥ ॥

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान्हव्यकव्यभुक् । जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथीं प्रति ॥

ity uktaḥ sa tathety uktvā bhagavān havyakavyabhuk । jagāmātha durādharṣo gaṅgāṁ bhāgīrathīṁ prati ॥

तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भश्चास्याभवत्तदा । ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर्यथा ॥

tayā cāpy abhavan miśro garbhaś cāsyābhavat tadā । vavr̥dhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kr̥ṣṇagatir yathā ॥

तेजसा तस्य गर्भस्य गङ्गा विह्वलचेतना । संतापमगमत्तीव्रं सा सोढुं न शशाक ह ॥

tejasā tasya garbhasya gaṅgā vihvalacetanā । saṁtāpam agamat tīvraṁ sā soḍhuṁ na śaśāka ha ॥

आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते । गङ्गायामसुरः कश्चिद्भैरवं नादमुत्सृजत् ॥

āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite । gaṅgāyām asuraḥ kaś cid bhairavaṁ nādam utsr̥jat ॥

अबुद्धापतितेनाथ नादेन विपुलेन सा । वित्रस्तोद्भ्रान्तनयना गङ्गा विप्लुतलोचना । विसंज्ञा नाशकद्गर्भं संधारयितुमात्मना ॥

abuddhāpatitenātha nādena vipulena sā । vitrastodbhrāntanayanā gaṅgā viplutalocanā । visaṁjñā nāśakad garbhaṁ saṁdhārayitum ātmanā ॥

सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी । उवाच वचनं विप्र तदा गर्भबलोद्धता । न ते शक्तास्मि भगवंस्तेजसोऽस्य विधारणे ॥

sā tu tejaḥparītāṅgī kampamānā ca jāhnavī । uvāca vacanaṁ vipra tadā garbhabaloddhatā । na te śaktāsmi bhagavaṁs tejaso ’sya vidhāraṇe ॥

विमूढास्मि कृतानेन तथास्वास्थ्यं कृतं परम् । विह्वला चास्मि भगवंस्तेजो नष्टं च मेऽनघ ॥

vimūḍhāsmi kr̥tānena tathāsvāsthyaṁ kr̥taṁ param । vihvalā cāsmi bhagavaṁs tejo naṣṭaṁ ca me ’nagha ॥

धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर । उत्स्रक्ष्येऽहमिमं दुःखान्न तु कामात्कथंचन ॥

dhāraṇe nāsya śaktāhaṁ garbhasya tapatāṁ vara । utsrakṣye ’ham imaṁ duḥkhān na tu kāmāt kathaṁ cana ॥

न चेतसोऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो । आपदर्थे हि संबन्धः सुसूक्ष्मोऽपि महाद्युते ॥

na cetaso ’sti saṁsparśo mama deva vibhāvaso । āpadarthe hi saṁbandhaḥ susūkṣmo ’pi mahādyute ॥

यदत्र गुणसंपन्नमितरं वा हुताशन । त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ ॥

yad atra guṇasaṁpannam itaraṁ vā hutāśana । tvayy eva tad ahaṁ manye dharmādharmau ca kevalau ॥

तामुवाच ततो वह्निर्धार्यतां धार्यतामयम् । गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः ॥

tām uvāca tato vahnir dhāryatāṁ dhāryatām ayam । garbho mattejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ ॥

शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा । न हि ते किंचिदप्राप्यं मद्रेतोधारणादृते ॥

śaktā hy asi mahīṁ kr̥tsnāṁ voḍhuṁ dhārayituṁ tathā । na hi te kiṁ cid aprāpyaṁ madretodhāraṇād r̥te ॥

सा वह्निना वार्यमाणा देवैश्चापि सरिद्वरा । समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा ॥

sā vahninā vāryamāṇā devaiś cāpi saridvarā । samutsasarja taṁ garbhaṁ merau girivare tadā ॥

समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता । नाशकत्तं तदा गर्भं संधारयितुमोजसा ॥

samarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā । nāśakat taṁ tadā garbhaṁ saṁdhārayitum ojasā ॥

सा समुत्सृज्य तं दुःखाद्दीप्तवैश्वानरप्रभम् । दर्शयामास चाग्निस्तां तदा गङ्गां भृगूद्वह । पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद्गर्भः सुखोदयः ॥

sā samutsr̥jya taṁ duḥkhād dīptavaiśvānaraprabham । darśayām āsa cāgnis tāṁ tadā gaṅgāṁ bhr̥gūdvaha । papraccha saritāṁ śreṣṭhāṁ kaccid garbhaḥ sukhodayaḥ ॥

कीदृग्वर्णोऽपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते । तेजसा केन वा युक्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥

kīdr̥gvarṇo ’pi vā devi kīdr̥grūpaś ca dr̥śyate । tejasā kena vā yuktaḥ sarvam etad bravīhi me ॥

गङ्गोवाच । जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानल । सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयत् ॥

gaṅgovāca । jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvam ivānala । suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṁ cāvabhāsayat ॥

पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानामिव शीतलः । गन्धोऽस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतां वर ॥

padmotpalavimiśrāṇāṁ hradānām iva śītalaḥ । gandho ’sya sa kadambānāṁ tulyo vai tapatāṁ vara ॥

तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः । यद्द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु वा । तत्सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥

tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ । yad dravyaṁ parisaṁsr̥ṣṭaṁ pr̥thivyāṁ parvateṣu vā । tat sarvaṁ kāñcanībhūtaṁ samantāt pratyadr̥śyata ॥

पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च । व्यदीपयत्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

paryadhāvata śailāṁś ca nadīḥ prasravaṇāni ca । vyadīpayat tejasā ca trailokyaṁ sacarācaram ॥

एवंरूपः स भगवान्पुत्रस्ते हव्यवाहन । सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः । एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ॥

evaṁrūpaḥ sa bhagavān putras te havyavāhana । sūryavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma ivāparaḥ । evam uktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata ॥

पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम् । जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन ॥

pāvakaś cāpi tejasvī kr̥tvā kāryaṁ divaukasām । jagāmeṣṭaṁ tato deśaṁ tadā bhārgavanandana ॥

एतैः कर्मगुणैर्लोके नामाग्नेः परिगीयते । हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा । पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै ॥

etaiḥ karmaguṇair loke nāmāgneḥ parigīyate । hiraṇyaretā iti vai r̥ṣibhir vibudhais tathā । pr̥thivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai ॥

स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः । दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः ॥

sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ । divyaṁ śaravaṇaṁ prāpya vavr̥dhe ’dbhutadarśanaḥ ॥

ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम् । जातस्नेहाश्च तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥

dadr̥śuḥ kr̥ttikās taṁ tu bālārkasadr̥śadyutim । jātasnehāś ca taṁ bālaṁ pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ ॥

ततः स कार्त्तिकेयत्वमवाप परमद्युतिः । स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चापि गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥

tataḥ sa kārttikeyatvam avāpa paramadyutiḥ । skannatvāt skandatāṁ cāpi guhāvāsād guho ’bhavat ॥

एवं सुवर्णमुत्पन्नमपत्यं जातवेदसः । तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानामपि भूषणम् ॥

evaṁ suvarṇam utpannam apatyaṁ jātavedasaḥ । tatra jāmbūnadaṁ śreṣṭhaṁ devānām api bhūṣaṇam ॥

ततःप्रभृति चाप्येतज्जातरूपमुदाहृतम् । यत्सुवर्णं स भगवानग्निरीशः प्रजापतिः ॥

tataḥprabhr̥ti cāpy etaj jātarūpam udāhr̥tam । yat suvarṇaṁ sa bhagavān agnir īśaḥ prajāpatiḥ ॥

पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तम । अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाहृतम् ॥

pavitrāṇāṁ pavitraṁ hi kanakaṁ dvijasattama । agnīṣomātmakaṁ caiva jātarūpam udāhr̥tam ॥

रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथोत्तमम् । पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

ratnānām uttamaṁ ratnaṁ bhūṣaṇānāṁ tathottamam । pavitraṁ ca pavitrāṇāṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam ॥