Adhyāya 49

युधिष्ठिर उवाच । ब्रूहि पुत्रान्कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक्पृथक् । कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brūhi putrān kuruśreṣṭha varṇānāṁ tvaṁ pr̥thak pr̥thak । kīdr̥śyāṁ kīdr̥śāś cāpi putrāḥ kasya ca ke ca te ॥

विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः । अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि ॥

vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥ । atra no muhyatāṁ rājan saṁśayaṁ chettum arhasi ॥

भीष्म उवाच । आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः । नियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥

bhīṣma uvāca । ātmā putras tu vijñeyas tasyānantarajaś ca yaḥ । niyuktajaś ca vijñeyaḥ sutaḥ prasr̥tajas tathā ॥

पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया । तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः ॥

patitasya ca bhāryāyāṁ bhartrā susamavetayā । tathā dattakr̥tau putrāv adhyūḍhaś ca tathāparaḥ ॥

षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा । इत्येते ते समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत ॥

ṣaḍ apadhvaṁsajāś cāpi kānīnāpasadās tathā । ity ete te samākhyātās tān vijānīhi bhārata ॥

युधिष्ठिर उवाच । षडपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा । एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ṣaḍ apadhvaṁsajāḥ ke syuḥ ke vāpy apasadās tathā । etat sarvaṁ yathātattvaṁ vyākhyātuṁ me tvam arhasi ॥

भीष्म उवाच । त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर । वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत ॥

bhīṣma uvāca । triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira । varṇayoś ca dvayoḥ syātāṁ yau rājanyasya bhārata ॥

एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः । षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु ॥

eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ । ṣaḍ apadhvaṁsajās te hi tathaivāpasadāñ śr̥ṇu ॥

चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च । वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेऽपसदास्त्रयः ॥

caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṁ kṣatriyāsu ca । vaiśyāyāṁ caiva śūdrasya lakṣyante ’pasadās trayaḥ ॥

मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ । ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु ॥

māgadho vāmakaś caiva dvau vaiśyasyopalakṣitau । brāhmaṇyāṁ kṣatriyāyāṁ ca kṣatriyasyaika eva tu ॥

ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः । पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप ॥

brāhmaṇyāṁ lakṣyate sūta ity ete ’pasadāḥ smr̥tāḥ । putrareto na śakyaṁ hi mithyā kartuṁ narādhipa ॥

युधिष्ठिर उवाच । क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् । तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kṣetrajaṁ ke cid evāhuḥ sutaṁ ke cit tu śukrajam । tulyāv etau sutau kasya tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । रेतजो वा भवेत्पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् । अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे ॥

bhīṣma uvāca । retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet । adhyūḍhaḥ samayaṁ bhittvety etad eva nibodha me ॥

युधिष्ठिर उवाच । रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम् । अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । retojaṁ vidma vai putraṁ kṣetrajasyāgamaḥ katham । adhyūḍhaṁ vidma vai putraṁ hitvā ca samayaṁ katham ॥

भीष्म उवाच । आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे । न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥

bhīṣma uvāca । ātmajaṁ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare । na tatra kāraṇaṁ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet ॥

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते । तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः ॥

putrakāmo hi putrārthe yāṁ vr̥ṇīte viśāṁ pate । tatra kṣetraṁ pramāṇaṁ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ ॥

अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ । न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ ॥

anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha । na hy ātmā śakyate hantuṁ dr̥ṣṭāntopagato hy asau ॥

कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते । न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर ॥

kaś cic ca kr̥takaḥ putraḥ saṁgrahād eva lakṣyate । na tatra retaḥ kṣetraṁ vā pramāṇaṁ syād yudhiṣṭhira ॥

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते । शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kīdr̥śaḥ kr̥takaḥ putraḥ saṁgrahād eva lakṣyate । śukraṁ kṣetraṁ pramāṇaṁ vā yatra lakṣyeta bhārata ॥

भीष्म उवाच । मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत् । न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः ॥

bhīṣma uvāca । mātāpitr̥bhyāṁ saṁtyaktaṁ pathi yaṁ tu pralakṣayet । na cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kr̥trimaḥ ॥

अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्संप्रतिलक्षयेत् । सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते ॥

asvāmikasya svāmitvaṁ yasmin saṁpratilakṣayet । savarṇas taṁ ca poṣeta savarṇas tasya jāyate ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् । देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । katham asya prayoktavyaḥ saṁskāraḥ kasya vā katham । deyā kanyā kathaṁ ceti tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा ॥

bhīṣma uvāca । ātmavat tasya kurvīta saṁskāraṁ svāmivat tathā ॥

त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते । तद्गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत ॥

tyakto mātāpitr̥bhyāṁ yaḥ savarṇaṁ pratipadyate । tad gotravarṇatas tasya kuryāt saṁskāram acyuta ॥

अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णेन युधिष्ठिर । संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ॥

atha deyā tu kanyā syāt tadvarṇena yudhiṣṭhira । saṁskartuṁ mātr̥gotraṁ ca mātr̥varṇaviniścaye ॥

कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ । तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः ॥

kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣau । tāv api svāv iva sutau saṁskāryāv iti niścayaḥ ॥

क्षेत्रजो वाप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्यथ । आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारं ब्राह्मणादयः ॥

kṣetrajo vāpy apasado ye ’dhyūḍhās teṣu cāpy atha । ātmavad vai prayuñjīran saṁskāraṁ brāhmaṇādayaḥ ॥

धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं प्रदृश्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

dharmaśāstreṣu varṇānāṁ niścayo ’yaṁ pradr̥śyate । etat te sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥