Adhyāya 4

भीष्म उवाच । श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा । ब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रह्मर्षित्वं तथैव च ॥

bhīṣma uvāca । śrūyatāṁ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā । brāhmaṇatvaṁ gatas tāta brahmarṣitvaṁ tathaiva ca ॥

भरतस्यान्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवः । बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः ॥

bharatasyānvaye caivājamīḍho nāma pārthivaḥ । babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

तस्य पुत्रो महानासीज्जह्नुर्नाम नरेश्वरः । दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः ॥

tasya putro mahān āsīj jahnur nāma nareśvaraḥ । duhitr̥tvam anuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ ॥

तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः । सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः ॥

tasyātmajas tulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ । sindhudvīpāc ca rājarṣir balākāśvo mahābalaḥ ॥

वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः । कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥

vallabhas tasya tanayaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ । kuśikas tasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ ॥

कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरः । अपुत्रः स महाबाहुर्वनवासमुदावसत् ॥

kuśikasyātmajaḥ śrīmān gādhir nāma janeśvaraḥ । aputraḥ sa mahābāhur vanavāsam udāvasat ॥

कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सतः । नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥

kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sataḥ । nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi ॥

तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः । ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः ॥

tāṁ vavre bhārgavaḥ śrīmāṁś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ । r̥cīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ ॥

स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने । दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः ॥

sa tāṁ na pradadau tasmai r̥cīkāya mahātmane । daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ ॥

प्रत्याख्याय पुनर्यान्तमब्रवीद्राजसत्तमः । शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वेत्स्यसि मे सुताम् ॥

pratyākhyāya punar yāntam abravīd rājasattamaḥ । śulkaṁ pradīyatāṁ mahyaṁ tato vetsyasi me sutām ॥

ऋचीक उवाच । किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप । दुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो मात्राभूत्ते विचारणा ॥

r̥cīka uvāca । kiṁ prayacchāmi rājendra tubhyaṁ śulkam ahaṁ nr̥pa । duhitur brūhy asaṁsakto mātrābhūt te vicāraṇā ॥

गाधिरुवाच । चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम् । एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं देहि भार्गव ॥

gādhir uvāca । candraraśmiprakāśānāṁ hayānāṁ vātaraṁhasām । ekataḥ śyāmakarṇānāṁ sahasraṁ dehi bhārgava ॥

भीष्म उवाच । ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः । अब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम् ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sa bhr̥guśārdūlaś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ । abravīd varuṇaṁ devam ādityaṁ patim ambhasām ॥

एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् । सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम ॥

ekataḥ śyāmakarṇānāṁ hayānāṁ candravarcasām । sahasraṁ vātavegānāṁ bhikṣe tvāṁ devasattama ॥

तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम् । उवाच यत्र ते छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः ॥

tatheti varuṇo deva ādityo bhr̥gusattamam । uvāca yatra te chandas tatrotthāsyanti vājinaḥ ॥

ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम् । गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम् ॥

dhyātamātre r̥cīkena hayānāṁ candravarcasām । gaṅgājalāt samuttasthau sahasraṁ vipulaujasām ॥

अदूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम् । अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवाः परिचक्षते ॥

adūre kanyakubjasya gaṅgāyās tīram uttamam । aśvatīrthaṁ tad adyāpi mānavāḥ paricakṣate ॥

तत्तदा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम् । ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं जपतां वरः ॥

tat tadā gādhaye tāta sahasraṁ vājināṁ śubham । r̥cīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṁ japatāṁ varaḥ ॥

ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च । ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै ॥

tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca । dadau tāṁ samalaṁkr̥tya kanyāṁ bhr̥gusutāya vai ॥

जग्राह पाणिं विधिना तस्य ब्रह्मर्षिसत्तमः । सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह ॥

jagrāha pāṇiṁ vidhinā tasya brahmarṣisattamaḥ । sā ca taṁ patim āsādya paraṁ harṣam avāpa ha ॥

स तुतोष च विप्रर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत । छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम् ॥

sa tutoṣa ca viprarṣis tasyā vr̥ttena bhārata । chandayām āsa caivaināṁ vareṇa varavarṇinīm ॥

मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम् । अथ तामब्रवीन्माता सुतां किंचिदवाङ्मुखीम् ॥

mātre tat sarvam ācakhyau sā kanyā rājasattamam । atha tām abravīn mātā sutāṁ kiṁ cid avāṅmukhīm ॥

ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति । अपत्यस्य प्रदानेन समर्थः स महातपाः ॥

mamāpi putri bhartā te prasādaṁ kartum arhati । apatyasya pradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ ॥

ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् । मातुश्चिकीर्षितं राजन्नृचीकस्तामथाब्रवीत् ॥

tataḥ sā tvaritaṁ gatvā tat sarvaṁ pratyavedayat । mātuś cikīrṣitaṁ rājann r̥cīkas tām athābravīt ॥

गुणवन्तमपत्यं वै त्वं च सा जनयिष्यथः । जनन्यास्तव कल्याणि मा भूद्वै प्रणयोऽन्यथा ॥

guṇavantam apatyaṁ vai tvaṁ ca sā janayiṣyathaḥ । jananyās tava kalyāṇi mā bhūd vai praṇayo ’nyathā ॥

तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभे । अस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत् ॥

tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubhe । asmadvaṁśakaraḥ śrīmāṁs tava bhrātā ca vaṁśakr̥t ॥

ऋतुस्नाता च साश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम् । परिष्वजेथाः कल्याणि तत इष्टमवाप्स्यथः ॥

r̥tusnātā ca sāśvatthaṁ tvaṁ ca vr̥kṣam udumbaram । pariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭam avāpsyathaḥ ॥

चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते । त्वं च सा चोपयुञ्जीथां ततः पुत्राववाप्स्यथः ॥

carudvayam idaṁ caiva mantrapūtaṁ śucismite । tvaṁ ca sā copayuñjīthāṁ tataḥ putrāv avāpsyathaḥ ॥

ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत । यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम् ॥

tataḥ satyavatī hr̥ṣṭā mātaraṁ pratyabhāṣata । yad r̥cīkena kathitaṁ tac cācakhyau carudvayam ॥

तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा । पुत्रि मूर्ध्ना प्रपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम ॥

tām uvāca tato mātā sutāṁ satyavatīṁ tadā । putri mūrdhnā prapannāyāḥ kuruṣva vacanaṁ mama ॥

भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतः । एतं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च ॥

bhartrā ya eṣa dattas te carur mantrapuraskr̥taḥ । etaṁ prayaccha mahyaṁ tvaṁ madīyaṁ tvaṁ gr̥hāṇa ca ॥

व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते । यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते ॥

vyatyāsaṁ vr̥kṣayoś cāpi karavāva śucismite । yadi pramāṇaṁ vacanaṁ mama mātur anindite ॥

व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति । ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे । कथं विशिष्टो भ्राता ते भवेदित्येव चिन्तय ॥

vyaktaṁ bhagavatā cātra kr̥tam evaṁ bhaviṣyati । tato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca sumadhyame । kathaṁ viśiṣṭo bhrātā te bhaved ity eva cintaya ॥

तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा । अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर ॥

tathā ca kr̥tavatyau te mātā satyavatī ca sā । atha garbhāv anuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira ॥

दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिः । उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः ॥

dr̥ṣṭvā garbham anuprāptāṁ bhāryāṁ sa ca mahān r̥ṣiḥ । uvāca tāṁ satyavatīṁ durmanā bhr̥gusattamaḥ ॥

व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति । व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे ॥

vyatyāsenopayuktas te carur vyaktaṁ bhaviṣyati । vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṁ te kr̥taḥ śubhe ॥

मया हि विश्वं यद्ब्रह्म त्वच्चरौ संनिवेशितम् । क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम् ॥

mayā hi viśvaṁ yad brahma tvaccarau saṁniveśitam । kṣatravīryaṁ ca sakalaṁ carau tasyā niveśitam ॥

त्रिलोकविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि । सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया ॥

trilokavikhyātaguṇaṁ tvaṁ vipraṁ janayiṣyasi । sā ca kṣatraṁ viśiṣṭaṁ vai tata etat kr̥taṁ mayā ॥

व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा तथैव च । तस्मात्सा ब्राह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति ॥

vyatyāsas tu kr̥to yasmāt tvayā mātrā tathaiva ca । tasmāt sā brāhmaṇaśreṣṭhaṁ mātā te janayiṣyati ॥

क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि । न हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि ॥

kṣatriyaṁ tūgrakarmāṇaṁ tvaṁ bhadre janayiṣyasi । na hi te tat kr̥taṁ sādhu mātr̥snehena bhāmini ॥

सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी । भूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता ॥

sā śrutvā śokasaṁtaptā papāta varavarṇinī । bhūmau satyavatī rājaṁś chinneva rucirā latā ॥

प्रतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च । उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी ब्राह्मणर्षभम् ॥

pratilabhya ca sā saṁjñāṁ śirasā praṇipatya ca । uvāca bhāryā bhartāraṁ gādheyī brāhmaṇarṣabham ॥

प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदां वर । प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्क्षत्रियः सुतः ॥

prasādayantyāṁ bhāryāyāṁ mayi brahmavidāṁ vara । prasādaṁ kuru viprarṣe na me syāt kṣatriyaḥ sutaḥ ॥

कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति । न तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः ॥

kāmaṁ mamograkarmā vai pautro bhavitum arhati । na tu me syāt suto brahmann eṣa me dīyatāṁ varaḥ ॥

एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः । ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम् ॥

evam astv iti hovāca svāṁ bhāryāṁ sumahātapāḥ । tataḥ sā janayām āsa jamadagniṁ sutaṁ śubham ॥

विश्वामित्रं चाजनयद्गाधेर्भार्या यशस्विनी । ऋषेः प्रभावाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षिं ब्रह्मवादिनम् ॥

viśvāmitraṁ cājanayad gādher bhāryā yaśasvinī । r̥ṣeḥ prabhāvād rājendra brahmarṣiṁ brahmavādinam ॥

ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः । क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः ॥

tato brāhmaṇatāṁ yāto viśvāmitro mahātapāḥ । kṣatriyaḥ so ’py atha tathā brahmavaṁśasya kārakaḥ ॥

तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः । तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च ॥

tasya putrā mahātmāno brahmavaṁśavivardhanāḥ । tapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca ॥

मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान् । अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा ॥

madhucchandaś ca bhagavān devarātaś ca vīryavān । akṣīṇaś ca śakuntaś ca babhruḥ kālapathas tathā ॥

याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः । उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः ॥

yājñavalkyaś ca vikhyātas tathā sthūṇo mahāvrataḥ । ulūko yamadūtaś ca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ ॥

कर्णजङ्घश्च भगवान्गालवश्च महानृषिः । ऋषिर्वज्रस्तथाख्यातः शालङ्कायन एव च ॥

karṇajaṅghaś ca bhagavān gālavaś ca mahān r̥ṣiḥ । r̥ṣir vajras tathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca ॥

लालाट्यो नारदश्चैव तथा कूर्चमुखः स्मृतः । वादुलिर्मुसलश्चैव रक्षोग्रीवस्तथैव च ॥

lālāṭyo nāradaś caiva tathā kūrcamukhaḥ smr̥taḥ । vādulir musalaś caiva rakṣogrīvas tathaiva ca ॥

अङ्घ्रिको नैकभृच्चैव शिलायूपः सितः शुचिः । चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः ॥

aṅghriko naikabhr̥c caiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥ । cakrako mārutantavyo vātaghno ’thāśvalāyanaḥ ॥

श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा । कारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः ॥

śyāmāyano ’tha gārgyaś ca jābāliḥ suśrutas tathā । kārīṣir atha saṁśrutyaḥ parapauravatantavaḥ ॥

महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्तारकायनः । तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चार्जुनायनः ॥

mahān r̥ṣiś ca kapilas tatharṣis tārakāyanaḥ । tathaiva copagahanas tatharṣiś cārjunāyanaḥ ॥

मार्गमित्रिर्हिरण्याक्षो जङ्घारिर्बभ्रुवाहनः । सूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरङ्गश्च तथैव हि ॥

mārgamitrir hiraṇyākṣo jaṅghārir babhruvāhanaḥ । sūtir vibhūtiḥ sūtaś ca suraṅgaś ca tathaiva hi ॥

आराद्धिर्नामयश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा । नवतन्तुर्बकनखः शयोनरतिरेव च ॥

ārāddhir nāmayaś caiva cāmpeyojjayanau tathā । navatantur bakanakhaḥ śayonaratir eva ca ॥

शयोरुहश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः । उज्जयोनिरदापेक्षी नारदी च महानृषिः । विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥

śayoruhaś cārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ । ujjayonir adāpekṣī nāradī ca mahān r̥ṣiḥ । viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ ॥

तन्नैष क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाः । ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर ॥

tan naiṣa kṣatriyo rājan viśvāmitro mahātapāḥ । r̥cīkenāhitaṁ brahma param etad yudhiṣṭhira ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ । विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ tattvena bharatarṣabha । viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ ॥

यत्र यत्र च संदेहो भूयस्ते राजसत्तम । तत्र तत्र च मां ब्रूहि च्छेत्तास्मि तव संशयान् ॥

yatra yatra ca saṁdeho bhūyas te rājasattama । tatra tatra ca māṁ brūhi cchettāsmi tava saṁśayān ॥