Adhyāya 34

भीष्म उवाच । ब्राह्मणानेव सततं भृशं संप्रतिपूजयेत् । एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇān eva satataṁ bhr̥śaṁ saṁpratipūjayet । ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ ॥

एते भोगैरलंकारैरन्यैश्चैव किमिच्छकैः । सदा पूज्या नमस्कार्या रक्ष्याश्च पितृवन्नृपैः । अतो राष्ट्रस्य शान्तिर्हि भूतानामिव वासवात् ॥

ete bhogair alaṁkārair anyaiś caiva kim icchakaiḥ । sadā pūjyā namaskāryā rakṣyāś ca pitr̥van nr̥paiḥ । ato rāṣṭrasya śāntir hi bhūtānām iva vāsavāt ॥

जायतां ब्रह्मवर्चस्वी राष्ट्रे वै ब्राह्मणः शुचिः । महारथश्च राजन्य एष्टव्यः शत्रुतापनः ॥

jāyatāṁ brahmavarcasvī rāṣṭre vai brāhmaṇaḥ śuciḥ । mahārathaś ca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ ॥

ब्राह्मणं जातिसंपन्नं धर्मज्ञं संशितव्रतम् । वासयेत गृहे राजन्न तस्मात्परमस्ति वै ॥

brāhmaṇaṁ jātisaṁpannaṁ dharmajñaṁ saṁśitavratam । vāsayeta gr̥he rājan na tasmāt param asti vai ॥

ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्तं प्रतिगृह्णन्ति देवताः । पितरः सर्वभूतानां नैतेभ्यो विद्यते परम् ॥

brāhmaṇebhyo havir dattaṁ pratigr̥hṇanti devatāḥ । pitaraḥ sarvabhūtānāṁ naitebhyo vidyate param ॥

आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्भूमिरापोऽम्बरं दिशः । सर्वे ब्राह्मणमाविश्य सदान्नमुपभुञ्जते ॥

ādityaś candramā vāyur bhūmir āpo ’mbaraṁ diśaḥ । sarve brāhmaṇam āviśya sadānnam upabhuñjate ॥

न तस्याश्नन्ति पितरो यस्य विप्रा न भुञ्जते । देवाश्चाप्यस्य नाश्नन्ति पापस्य ब्राह्मणद्विषः ॥

na tasyāśnanti pitaro yasya viprā na bhuñjate । devāś cāpy asya nāśnanti pāpasya brāhmaṇadviṣaḥ ॥

ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रीयन्ते पितरः सदा । तथैव देवता राजन्नात्र कार्या विचारणा ॥

brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prīyante pitaraḥ sadā । tathaiva devatā rājan nātra kāryā vicāraṇā ॥

तथैव तेऽपि प्रीयन्ते येषां भवति तद्धविः । न च प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति परमां गतिम् ॥

tathaiva te ’pi prīyante yeṣāṁ bhavati tad dhaviḥ । na ca pretya vinaśyanti gacchanti paramāṁ gatim ॥

येन येनैव हविषा ब्राह्मणांस्तर्पयेन्नरः । तेन तेनैव प्रीयन्ते पितरो देवतास्तथा ॥

yena yenaiva haviṣā brāhmaṇāṁs tarpayen naraḥ । tena tenaiva prīyante pitaro devatās tathā ॥

ब्राह्मणादेव तद्भूतं प्रभवन्ति यतः प्रजाः । यतश्चायं प्रभवति प्रेत्य यत्र च गच्छति ॥

brāhmaṇād eva tad bhūtaṁ prabhavanti yataḥ prajāḥ । yataś cāyaṁ prabhavati pretya yatra ca gacchati ॥

वेदैष मार्गं स्वर्गस्य तथैव नरकस्य च । आगतानागते चोभे ब्राह्मणो द्विपदां वरः । ब्राह्मणो भरतश्रेष्ठ स्वधर्मं वेद मेधया ॥

vedaiṣa mārgaṁ svargasya tathaiva narakasya ca । āgatānāgate cobhe brāhmaṇo dvipadāṁ varaḥ । brāhmaṇo bharataśreṣṭha svadharmaṁ veda medhayā ॥

ये चैनमनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम् । न ते प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम् ॥

ye cainam anuvartante te na yānti parābhavam । na te pretya vinaśyanti gacchanti na parābhavam ॥

ये ब्राह्मणमुखात्प्राप्तं प्रतिगृह्णन्ति वै वचः । कृतात्मानो महात्मानस्ते न यान्ति पराभवम् ॥

ye brāhmaṇamukhāt prāptaṁ pratigr̥hṇanti vai vacaḥ । kr̥tātmāno mahātmānas te na yānti parābhavam ॥

क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च । ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च बलानि च ॥

kṣatriyāṇāṁ pratapatāṁ tejasā ca balena ca । brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṁsi ca balāni ca ॥

भृगवोऽजयंस्तालजङ्घान्नीपानङ्गिरसोऽजयन् । भरद्वाजो वैतहव्यानैलांश्च भरतर्षभ ॥

bhr̥gavo ’jayaṁs tālajaṅghān nīpān aṅgiraso ’jayan । bharadvājo vaitahavyān ailāṁś ca bharatarṣabha ॥

चित्रायुधांश्चाप्यजयन्नेते कृष्णाजिनध्वजाः । प्रक्षिप्याथ च कुम्भान्वै पारगामिनमारभेत् ॥

citrāyudhāṁś cāpy ajayann ete kr̥ṣṇājinadhvajāḥ । prakṣipyātha ca kumbhān vai pāragāminam ārabhet ॥

यत्किंचित्कथ्यते लोके श्रूयते पश्यतेऽपि वा । सर्वं तद्ब्राह्मणेष्वेव गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥

yat kiṁ cit kathyate loke śrūyate paśyate ’pi vā । sarvaṁ tad brāhmaṇeṣv eva gūḍho ’gnir iva dāruṣu ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं वासुदेवस्य पृथ्व्याश्च भरतर्षभ ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । saṁvādaṁ vāsudevasya pr̥thvyāś ca bharatarṣabha ॥

वासुदेव उवाच । मातरं सर्वभूतानां पृच्छे त्वा संशयं शुभे । केन स्वित्कर्मणा पापं व्यपोहति नरो गृही ॥

vāsudeva uvāca । mātaraṁ sarvabhūtānāṁ pr̥cche tvā saṁśayaṁ śubhe । kena svit karmaṇā pāpaṁ vyapohati naro gr̥hī ॥

पृथिव्युवाच । ब्राह्मणानेव सेवेत पवित्रं ह्येतदुत्तमम् । ब्राह्मणान्सेवमानस्य रजः सर्वं प्रणश्यति ॥

pr̥thivy uvāca । brāhmaṇān eva seveta pavitraṁ hy etad uttamam । brāhmaṇān sevamānasya rajaḥ sarvaṁ praṇaśyati ॥

अतो भूतिरतः कीर्तिरतो बुद्धिः प्रजायते । अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चैव ये परे ॥

ato bhūtir ataḥ kīrtir ato buddhiḥ prajāyate । apareṣāṁ pareṣāṁ ca parebhyaś caiva ye pare ॥

ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते । अथ यो ब्राह्मणाक्रुष्टः पराभवति सोऽचिरात् ॥

brāhmaṇā yaṁ praśaṁsanti puruṣaḥ sa pravardhate । atha yo brāhmaṇākruṣṭaḥ parābhavati so ’cirāt ॥

यथा महार्णवे क्षिप्त आमलोष्टो विनश्यति । तथा दुश्चरितं कर्म पराभावाय कल्पते ॥

yathā mahārṇave kṣipta āmaloṣṭo vinaśyati । tathā duścaritaṁ karma parābhāvāya kalpate ॥

पश्य चन्द्रे कृतं लक्ष्म समुद्रे लवणोदकम् । तथा भगसहस्रेण महेन्द्रं परिचिह्नितम् ॥

paśya candre kr̥taṁ lakṣma samudre lavaṇodakam । tathā bhagasahasreṇa mahendraṁ paricihnitam ॥

तेषामेव प्रभावेन सहस्रनयनो ह्यसौ । शतक्रतुः समभवत्पश्य माधव यादृशम् ॥

teṣām eva prabhāvena sahasranayano hy asau । śatakratuḥ samabhavat paśya mādhava yādr̥śam ॥

इच्छन्भूतिं च कीर्तिं च लोकांश्च मधुसूदन । ब्राह्मणानुमते तिष्ठेत्पुरुषः शुचिरात्मवान् ॥

icchan bhūtiṁ ca kīrtiṁ ca lokāṁś ca madhusūdana । brāhmaṇānumate tiṣṭhet puruṣaḥ śucir ātmavān ॥

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा मेदिन्या मधुसूदनः । साधु साध्वित्यथेत्युक्त्वा मेदिनीं प्रत्यपूजयत् ॥

ity etad vacanaṁ śrutvā medinyā madhusūdanaḥ । sādhu sādhv ity athety uktvā medinīṁ pratyapūjayat ॥

एतां श्रुत्वोपमां पार्थ प्रयतो ब्राह्मणर्षभान् । सततं पूजयेथास्त्वं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥

etāṁ śrutvopamāṁ pārtha prayato brāhmaṇarṣabhān । satataṁ pūjayethās tvaṁ tataḥ śreyo ’bhipatsyase ॥