Adhyāya 136

युधिष्ठिर उवाच । के पूज्याः के नमस्कार्याः कथं वर्तेत केषु च । किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kathaṁ varteta keṣu ca । kimācāraḥ kīdr̥śeṣu pitāmaha na riṣyate ॥

भीष्म उवाच । ब्राह्मणानां परिभवः सादयेदपि देवताः । ब्राह्मणानां नमस्कर्ता युधिष्ठिर न रिष्यते ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇānāṁ paribhavaḥ sādayed api devatāḥ । brāhmaṇānāṁ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate ॥

ते पूज्यास्ते नमस्कार्या वर्तेथास्तेषु पुत्रवत् । ते हि लोकानिमान्सर्वान्धारयन्ति मनीषिणः ॥

te pūjyās te namaskāryā vartethās teṣu putravat । te hi lokān imān sarvān dhārayanti manīṣiṇaḥ ॥

ब्राह्मणाः सर्वलोकानां महान्तो धर्मसेतवः । धनत्यागाभिरामाश्च वाक्संयमरताश्च ये ॥

brāhmaṇāḥ sarvalokānāṁ mahānto dharmasetavaḥ । dhanatyāgābhirāmāś ca vāksaṁyamaratāś ca ye ॥

रमणीयाश्च भूतानां निधानं च धृतव्रताः । प्रणेतारश्च लोकानां शास्त्राणां च यशस्विनः ॥

ramaṇīyāś ca bhūtānāṁ nidhānaṁ ca dhr̥tavratāḥ । praṇetāraś ca lokānāṁ śāstrāṇāṁ ca yaśasvinaḥ ॥

तपो येषां धनं नित्यं वाक्चैव विपुलं बलम् । प्रभवश्चापि धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः ॥

tapo yeṣāṁ dhanaṁ nityaṁ vāk caiva vipulaṁ balam । prabhavaś cāpi dharmāṇāṁ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ ॥

धर्मकामाः स्थिता धर्मे सुकृतैर्धर्मसेतवः । यानुपाश्रित्य जीवन्ति प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः ॥

dharmakāmāḥ sthitā dharme sukr̥tair dharmasetavaḥ । yān upāśritya jīvanti prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ ॥

पन्थानः सर्वनेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः । पितृपैतामहीं गुर्वीमुद्वहन्ति धुरं सदा ॥

panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ । pitr̥paitāmahīṁ gurvīm udvahanti dhuraṁ sadā ॥

धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद्गवा इव । पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिनः ॥

dhuri ye nāvasīdanti viṣame sadgavā iva । pitr̥devātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ ॥

भोजनादेव ये लोकांस्त्रायन्ते महतो भयात् । दीपाः सर्वस्य लोकस्य चक्षुश्चक्षुष्मतामपि ॥

bhojanād eva ye lokāṁs trāyante mahato bhayāt । dīpāḥ sarvasya lokasya cakṣuś cakṣuṣmatām api ॥

सर्वशिल्पादिनिधयो निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः । गतिज्ञाः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः ॥

sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ । gatijñāḥ sarvabhūtānām adhyātmagaticintakāḥ ॥

आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश्छिन्नसंशयाः । परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम् ॥

ādimadhyāvasānānāṁ jñātāraś chinnasaṁśayāḥ । parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṁ gatim ॥

विमुक्ता धुतपाप्मानो निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः । मानार्हा मानिता नित्यं ज्ञानविद्भिर्महात्मभिः ॥

vimuktā dhutapāpmāno nirdvaṁdvā niṣparigrahāḥ । mānārhā mānitā nityaṁ jñānavidbhir mahātmabhiḥ ॥

चन्दने मलपङ्के च भोजनेऽभोजने समाः । समं येषां दुकूलं च शाणक्षौमाजिनानि च ॥

candane malapaṅke ca bhojane ’bhojane samāḥ । samaṁ yeṣāṁ dukūlaṁ ca śāṇakṣaumājināni ca ॥

तिष्ठेयुरप्यभुञ्जाना बहूनि दिवसान्यपि । शोषयेयुश्च गात्राणि स्वाध्यायैः संयतेन्द्रियाः ॥

tiṣṭheyur apy abhuñjānā bahūni divasāny api । śoṣayeyuś ca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṁyatendriyāḥ ॥

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् । लोकानन्यान्सृजेयुश्च लोकपालांश्च कोपिताः ॥

adaivaṁ daivataṁ kuryur daivataṁ cāpy adaivatam । lokān anyān sr̥jeyuś ca lokapālāṁś ca kopitāḥ ॥

अपेयः सागरो येषामभिशापान्महात्मनाम् । येषां कोपाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥

apeyaḥ sāgaro yeṣām abhiśāpān mahātmanām । yeṣāṁ kopāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati ॥

देवानामपि ये देवाः कारणं कारणस्य च । प्रमाणस्य प्रमाणं च कस्तानभिभवेद्बुधः ॥

devānām api ye devāḥ kāraṇaṁ kāraṇasya ca । pramāṇasya pramāṇaṁ ca kas tān abhibhaved budhaḥ ॥

येषां वृद्धश्च बालश्च सर्वः संमानमर्हति । तपोविद्याविशेषात्तु मानयन्ति परस्परम् ॥

yeṣāṁ vr̥ddhaś ca bālaś ca sarvaḥ saṁmānam arhati । tapovidyāviśeṣāt tu mānayanti parasparam ॥

अविद्वान्ब्राह्मणो देवः पात्रं वै पावनं महत् । विद्वान्भूयस्तरो देवः पूर्णसागरसंनिभः ॥

avidvān brāhmaṇo devaḥ pātraṁ vai pāvanaṁ mahat । vidvān bhūyastaro devaḥ pūrṇasāgarasaṁnibhaḥ ॥

अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥

avidvāṁś caiva vidvāṁś ca brāhmaṇo daivataṁ mahat । praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṁ mahat ॥

श्मशाने ह्यपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हविर्यज्ञेषु च वहन्भूय एवाभिशोभते ॥

śmaśāne hy api tejasvī pāvako naiva duṣyati । havir yajñeṣu ca vahan bhūya evābhiśobhate ॥

एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणो मान्यो दैवतं विद्धि तत्परम् ॥

evaṁ yady apy aniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu । sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṁ viddhi tat param ॥