Adhyāya 72

वैशंपायन उवाच । समावृत्तव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा । प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । samāvr̥ttavrataṁ taṁ tu visr̥ṣṭaṁ guruṇā tadā । prasthitaṁ tridaśāvāsaṁ devayāny abravīd idam ॥

ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च । भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च ॥

r̥ṣer aṅgirasaḥ pautra vr̥ttenābhijanena ca । bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca ॥

ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः । तथा मान्यश्च पूज्यश्च भूयो मम बृहस्पतिः ॥

r̥ṣir yathāṅgirā mānyaḥ pitur mama mahāyaśāḥ । tathā mānyaś ca pūjyaś ca bhūyo mama br̥haspatiḥ ॥

एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन । व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि ॥

evaṁ jñātvā vijānīhi yad bravīmi tapodhana । vratasthe niyamopete yathā vartāmy ahaṁ tvayi ॥

स समावृत्तविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि । गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम् ॥

sa samāvr̥ttavidyo māṁ bhaktāṁ bhajitum arhasi । gr̥hāṇa pāṇiṁ vidhivan mama mantrapuraskr̥tam ॥

कच उवाच । पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम । तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम ॥

kaca uvāca । pūjyo mānyaś ca bhagavān yathā tava pitā mama । tathā tvam anavadyāṅgi pūjanīyatarā mama ॥

आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः । त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम ॥

ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ । tvaṁ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama ॥

यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव । देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि ॥

yathā mama gurur nityaṁ mānyaḥ śukraḥ pitā tava । devayāni tathaiva tvaṁ naivaṁ māṁ vaktum arhasi ॥

देवयान्युवाच । गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न तु त्वमसि मे पितुः । तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम ॥

devayāny uvāca । guruputrasya putro vai na tu tvam asi me pituḥ । tasmān mānyaś ca pūjyaś ca mamāpi tvaṁ dvijottama ॥

असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनः पुनः । तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमेव स्मरस्व मे ॥

asurair hanyamāne ca kaca tvayi punaḥ punaḥ । tadā prabhr̥ti yā prītis tāṁ tvam eva smarasva me ॥

सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् । न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम् ॥

sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktim uttamām । na mām arhasi dharmajña tyaktuṁ bhaktām anāgasam ॥

कच उवाच । अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते । प्रसीद सुभ्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरी शुभे ॥

kaca uvāca । aniyojye niyoge māṁ niyunakṣi śubhavrate । prasīda subhru tvaṁ mahyaṁ guror gurutarī śubhe ॥

यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने । तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि ॥

yatroṣitaṁ viśālākṣi tvayā candranibhānane । tatrāham uṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini ॥

भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः शुभानने । सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम ॥

bhaginī dharmato me tvaṁ maivaṁ vocaḥ śubhānane । sukham asmy uṣito bhadre na manyur vidyate mama ॥

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि । अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे । अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम ॥

āpr̥cche tvāṁ gamiṣyāmi śivam āśaṁsa me pathi । avirodhena dharmasya smartavyo ’smi kathāntare । apramattotthitā nityam ārādhaya guruṁ mama ॥

देवयान्युवाच । यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि चोदितः । ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति ॥

devayāny uvāca । yadi māṁ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi coditaḥ । tataḥ kaca na te vidyā siddhim eṣā gamiṣyati ॥

कच उवाच । गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याचक्षे न दोषतः । गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः काममेवं शपस्व माम् ॥

kaca uvāca । guruputrīti kr̥tvāhaṁ pratyācakṣe na doṣataḥ । guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmam evaṁ śapasva mām ॥

आर्षं धर्मं ब्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया । शप्तो नार्होऽस्मि शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः ॥

ārṣaṁ dharmaṁ bruvāṇo ’haṁ devayāni yathā tvayā । śapto nārho ’smi śāpasya kāmato ’dya na dharmataḥ ॥

तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति । ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति ॥

tasmād bhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati । r̥ṣiputro na te kaś cij jātu pāṇiṁ grahīṣyati ॥

फलिष्यति न ते विद्या यत्त्वं मामात्थ तत्तथा । अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति ॥

phaliṣyati na te vidyā yat tvaṁ mām āttha tat tathā । adhyāpayiṣyāmi tu yaṁ tasya vidyā phaliṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा । त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā dvijaśreṣṭho devayānīṁ kacas tadā । tridaśeśālayaṁ śīghraṁ jagāma dvijasattamaḥ ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमाः । बृहस्पतिं सभाज्येदं कचमाहुर्मुदान्विताः ॥

tam āgatam abhiprekṣya devā indrapurogamāḥ । br̥haspatiṁ sabhājyedaṁ kacam āhur mudānvitāḥ ॥

यत्त्वमस्मद्धितं कर्म चकर्थ परमाद्भुतम् । न ते यशः प्रणशिता भागभाङ्नो भविष्यसि ॥

yat tvam asmaddhitaṁ karma cakartha paramādbhutam । na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi ॥