Adhyāya 43

सूत उवाच । वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा । सनामा तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता ॥

sūta uvāca । vāsukis tv abravīd vākyaṁ jaratkārum r̥ṣiṁ tadā । sanāmā tava kanyeyaṁ svasā me tapasānvitā ॥

भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम । रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन ॥

bhariṣyāmi ca te bhāryāṁ pratīcchemāṁ dvijottama । rakṣaṇaṁ ca kariṣye ’syāḥ sarvaśaktyā tapodhana ॥

प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति । जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह ॥

pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīm iti । jaratkārus tadā veśma bhujagasya jagāma ha ॥

तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः । जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥

tatra mantravidāṁ śreṣṭhas tapovr̥ddho mahāvrataḥ । jagrāha pāṇiṁ dharmātmā vidhimantrapuraskr̥tam ॥

ततो वासगृहं शुभ्रं पन्नगेन्द्रस्य संमतम् । जगाम भार्यामादाय स्तूयमानो महर्षिभिः ॥

tato vāsagr̥haṁ śubhraṁ pannagendrasya saṁmatam । jagāma bhāryām ādāya stūyamāno maharṣibhiḥ ॥

शयनं तत्र वै कॢप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् । तत्र भार्यासहायः स जरत्कारुरुवास ह ॥

śayanaṁ tatra vai kl̥ptaṁ spardhyāstaraṇasaṁvr̥tam । tatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkārur uvāsa ha ॥

स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः । विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन ॥

sa tatra samayaṁ cakre bhāryayā saha sattamaḥ । vipriyaṁ me na kartavyaṁ na ca vācyaṁ kadā cana ॥

त्यजेयमप्रिये हि त्वां कृते वासं च ते गृहे । एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम् ॥

tyajeyam apriye hi tvāṁ kr̥te vāsaṁ ca te gr̥he । etad gr̥hāṇa vacanaṁ mayā yat samudīritam ॥

ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तु सा । अतिदुःखान्विता वाचं तमुवाचैवमस्त्विति ॥

tataḥ paramasaṁvignā svasā nāgapates tu sā । atiduḥkhānvitā vācaṁ tam uvācaivam astv iti ॥

तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपाचरत् । उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी ॥

tathaiva sā ca bhartāraṁ duḥkhaśīlam upācarat । upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī ॥

ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा । भर्तारं तं यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम् ॥

r̥tukāle tataḥ snātā kadā cid vāsukeḥ svasā । bhartāraṁ taṁ yathānyāyam upatasthe mahāmunim ॥

तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसंनिभः । अतीव तपसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः । शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः ॥

tatra tasyāḥ samabhavad garbho jvalanasaṁnibhaḥ । atīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ । śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ ॥

ततः कतिपयाहस्य जरत्कारुर्महातपाः । उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत् ॥

tataḥ katipayāhasya jaratkārur mahātapāḥ । utsaṅge ’syāḥ śiraḥ kr̥tvā suṣvāpa parikhinnavat ॥

तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम् । अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साचिन्तयत्तदा । वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी ॥

tasmiṁś ca supte viprendre savitāstam iyād girim । ahnaḥ parikṣaye brahmaṁs tataḥ sācintayat tadā । vāsuker bhaginī bhītā dharmalopān manasvinī ॥

किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा । दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम् ॥

kiṁ nu me sukr̥taṁ bhūyād bhartur utthāpanaṁ na vā । duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṁ nāsyāparādhnuyām ॥

कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथ वा पुनः । धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादत्रेत्यकरोन्मनः ॥

kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo ’tha vā punaḥ । dharmalopo garīyān vai syād atrety akaron manaḥ ॥

उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति । धर्मलोपो भवेदस्य संध्यातिक्रमणे ध्रुवम् ॥

utthāpayiṣye yady enaṁ dhruvaṁ kopaṁ kariṣyati । dharmalopo bhaved asya saṁdhyātikramaṇe dhruvam ॥

इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा । तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम् । उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी ॥

iti niścitya manasā jaratkārur bhujaṁgamā । tam r̥ṣiṁ dīptatapasaṁ śayānam analopamam । uvācedaṁ vacaḥ ślakṣṇaṁ tato madhurabhāṣiṇī ॥

उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति । संध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः ॥

uttiṣṭha tvaṁ mahābhāga sūryo ’stam upagacchati । saṁdhyām upāssva bhagavann apaḥ spr̥ṣṭvā yatavrataḥ ॥

प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः । संध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो ॥

prāduṣkr̥tāgnihotro ’yaṁ muhūrto ramyadāruṇaḥ । saṁdhyā pravartate ceyaṁ paścimāyāṁ diśi prabho ॥

एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः । भार्यां प्रस्फुरमाणोष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥

evam uktaḥ sa bhagavāñ jaratkārur mahātapāḥ । bhāryāṁ prasphuramāṇoṣṭha idaṁ vacanam abravīt ॥

अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे । समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् ॥

avamānaḥ prayukto ’yaṁ tvayā mama bhujaṁgame । samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam ॥

न हि तेजोऽस्ति वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः । अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते ॥

na hi tejo ’sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ । astaṁ gantuṁ yathākālam iti me hr̥di vartate ॥

न चाप्यवमतस्येह वस्तुं रोचेत कस्यचित् । किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा ॥

na cāpy avamatasyeha vastuṁ roceta kasya cit । kiṁ punar dharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā ॥

एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम् । अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः संनिवेशने ॥

evam uktā jaratkārur bhartrā hr̥dayakampanam । abravīd bhaginī tatra vāsukeḥ saṁniveśane ॥

नावमानात्कृतवती तवाहं प्रतिबोधनम् । धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतत्कृतं मया ॥

nāvamānāt kr̥tavatī tavāhaṁ pratibodhanam । dharmalopo na te vipra syād ity etat kr̥taṁ mayā ॥

उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः । ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम् ॥

uvāca bhāryām ity ukto jaratkārur mahātapāḥ । r̥ṣiḥ kopasamāviṣṭas tyaktukāmo bhujaṁgamām ॥

न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे । समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः ॥

na me vāg anr̥taṁ prāha gamiṣye ’haṁ bhujaṁgame । samayo hy eṣa me pūrvaṁ tvayā saha mithaḥ kr̥taḥ ॥

सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे । इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति । त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥

sukham asmy uṣito bhadre brūyās tvaṁ bhrātaraṁ śubhe । ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavān iti । tvaṁ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṁ kartum arhasi ॥

इत्युक्ता सानवद्याङ्गी प्रत्युवाच पतिं तदा । जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा ॥

ity uktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṁ tadā । jaratkāruṁ jaratkāruś cintāśokaparāyaṇā ॥

बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता । कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः । धैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता ॥

bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā । kr̥tāñjalir varārohā paryaśrunayanā tataḥ । dhairyam ālambya vāmorūr hr̥dayena pravepatā ॥

न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् । धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् ॥

na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam । dharme sthitāṁ sthito dharme sadā priyahite ratām ॥

प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम । तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः ॥

pradāne kāraṇaṁ yac ca mama tubhyaṁ dvijottama । tad alabdhavatīṁ mandāṁ kiṁ māṁ vakṣyati vāsukiḥ ॥

मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम । अपत्यमीप्षितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते ॥

mātr̥śāpābhibhūtānāṁ jñātīnāṁ mama sattama । apatyam īpṣitaṁ tvattas tac ca tāvan na dr̥śyate ॥

त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत् । संप्रयोगो भवेन्नायं मम मोघस्त्वया द्विज ॥

tvatto hy apatyalābhena jñātīnāṁ me śivaṁ bhavet । saṁprayogo bhaven nāyaṁ mama moghas tvayā dvija ॥

ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये । इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम । कथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम् ॥

jñātīnāṁ hitam icchantī bhagavaṁs tvāṁ prasādaye । imam avyaktarūpaṁ me garbham ādhāya sattama । kathaṁ tyaktvā mahātmā san gantum icchasy anāgasam ॥

एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत् । यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुस्तपोधनः ॥

evam uktas tu sa munir bhāryāṁ vacanam abravīt । yad yuktam anurūpaṁ ca jaratkārus tapodhanaḥ ॥

अस्त्येष गर्भः सुभगे तव वैश्वानरोपमः । ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः ॥

asty eṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaropamaḥ । r̥ṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ ॥

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः । उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः ॥

evam uktvā sa dharmātmā jaratkārur mahān r̥ṣiḥ । ugrāya tapase bhūyo jagāma kr̥taniścayaḥ ॥